STRONA GŁÓWNA

ZA GRANICĄ

MINIGALERIA

MAPKI

LITERATURA

KONTAKT

WSTAW KOMENTARZ

CIESZYN

relikty zamku Piastów cieszyńskich

BARANÓW SANDOMIERSKI

BARCIANY

BARDO ŚLĄSKIE

BĄKOWA GÓRA

BESIEKIERY

BĘDZIN

BIERUTÓW

BIESTRZYKÓW

BOBOLICE

BOBROWNIKI

BODZENTYN

BOLESTRASZYCE

BOLKÓW

BORYSŁAWICE ZAMKOWE

BROCHÓW

BRODNICA

BRZEG

BUKOWIEC

BYDLIN

BYSTRZYCA KŁODZKA

CHĘCINY

CHOJNICA

CHOJNIK

CIECHANÓW

CIESZÓW

CIESZYN

CZARNY BÓR

CZERNA

CZERNINA

CZERSK

CZĘSTOCHOWA

CZOCHA

CZORSZTYN

ĆMIELÓW

DĄBROWA

DĄBRÓWNO

DRZEWICA

DZIAŁDOWO

DZIERZGOŃ

FREDROPOL (KORMANICE)

GDAŃSK

GIŻYCKO

GLIWICE

GŁOGÓW

GNIEW

GNIEWOSZÓW Z.SZCZERBA

GOLUB-DOBRZYŃ

GOŁAŃCZ

GOLCZEWO

GOŁUCHÓW

GOŚCISZÓW

GÓRA

GRODZIEC

GRÓDEK

GRUDZIĄDZ

GRZĘDY

GRZMIĄCA z.ROGOWIEC

HOMOLE

IŁŻA

INOWŁÓDZ

JANOWICE WIELKIE z.BOLCZÓW

JANOWIEC

JAWOR

JEZIORO GÓRECKIE

KAMIENIEC ZĄBKOWICKI

KAMIENNA GÓRA

KARPNIKI

KAZIMIERZ DOLNY

KĘTRZYN

KĘTRZYN - KOŚCIÓŁ

KIELCE

KLICZKÓW

KŁODZKO

KOŁO

KONARY

KONIN-GOSŁAWICE

KORZKIEW

KOWALEWO POMORSKIE

KOŹMIN WLKP.

KÓRNIK

KRAKÓW

KRAPKOWICE

KRAPKOWICE - OTMĘT

KRASICZYN

KRĘPCEWO

KRUSZWICA

KRZYŻNA GÓRA

KRZYŻTOPÓR

KSIĄŻ WIELKI

KUROZWĘKI

KWIDZYN

LEGNICA

LIDZBARK WARMIŃSKI

LIPA

LUBIN

LUTOMIERSK

ŁAGÓW

ŁĘCZYCA

ŁOWICZ

MAJKOWICE

MALBORK

MAŁA NIESZAWKA

MIĘDZYLESIE

MIĘDZYRZECZ

MIRÓW

MOKRSKO

MOSZNA

MSTÓW

MUSZYNA

MYŚLENICE

NAMYSŁÓW

NIDZICA

NIEDZICA

NIEMCZA

NIEMODLIN

NIEPOŁOMICE

NOWA RUDA

NOWY SĄCZ

NOWY WIŚNICZ

ODRZYKOŃ

OGRODZIENIEC (PODZAMCZE)

OJCÓW

OLEŚNICA

OLSZTYN (JURA)

OLSZTYN (WARMIA)

OLSZTYNEK

OŁAWA

OŁDRZYCHOWICE KŁODZKIE

OPOCZNO

OPOLE GÓRKA

OPOLE OSTRÓWEK

OPORÓW

OSSOLIN

OSTRĘŻNIK

OSTRÓDA

OSTRÓW LEDNICKI

OTMUCHÓW

PABIANICE

PANKÓW

PASTUCHÓW

PIESKOWA SKAŁA

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI

PIOTRKÓW-BYKI

PIOTROWICE ŚWIDNICKIE

PŁAKOWICE

PŁOCK

PŁONINA

PŁOTY

PODZAMCZE z.OGRODZIENIEC

PODZAMCZE PIEKOSZOWSKIE

POKRZYWNO

POŁCZYN-ZDRÓJ

POZNAŃ

PRABUTY

PROCHOWICE

PROSZÓWKA z.GRYF

PRZEMYŚL

PRZEWODZISZOWICE

PSZCZYNA

PTKANÓW

PYZDRY

RABSZTYN

RACIĄŻEK

RADŁÓWKA

RADOM

RADZIKI DUŻE

RADZYŃ CHEŁMIŃSKI

RAJSKO

RAKOWICE WIELKIE

RATNO DOLNE

RAWA MAZOWIECKA

RESKO

ROGÓW OPOLSKI

ROŻNÓW ZAMEK DOLNY

ROŻNÓW ZAMEK GÓRNY

RYBNICA

RYBNICA LEŚNA

RYCZÓW

RYDZYNA

RYTWIANY

RZĄSINY

SANDOMIERZ

SANOK

SIEDLĘCIN

SIEDLISKO

SIERADZ

SIERAKÓW

SIEWIERZ

SMOLEŃ

SOBKÓW

SOBOTA

SOCHACZEW

SOSNOWIEC

SREBRNA GÓRA

STARA KAMIENICA

STARE DRAWSKO

STARY SĄCZ

STRZELCE OPOLSKIE

SULEJÓW

SZAMOTUŁY

SZCZECIN

SZTUM

SZUBIN

SZYDŁÓW

SZYMBARK

ŚCINAWKA GÓRNA

ŚWIDWIN

ŚWIEBODZIN

ŚWIECIE n.WISŁĄ

ŚWIECIE k.LEŚNEJ

ŚWINY

TORUŃ

TORUŃ z.DYBÓW

TUCZNO

TYNIEC

UDÓRZ

UJAZD k.TOMASZOWA

UJAZD KRZYŻTOPÓR

UNIEJÓW

URAZ

WAŁBRZYCH z.KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.STARY KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.NOWY DWÓR

WARSZAWA z.KRÓLEWSKI

WARSZAWA z.UJAZDOWSKI

WĄBRZEŹNO

WENECJA

WĘGIERKA

WĘGORZEWO

WIELICZKA

WIELKA WIEŚ

WIERZBNA

WITKÓW

WLEŃ

WOJNOWICE

WOJSŁAWICE

WROCŁAW

WROCŁAW LEŚNICA

WYSZYNA

ZAGÓRZ

ZAGÓRZE ŚLĄSKIE

ZAŁUŻ

ZĄBKOWICE ŚLĄSKIE

ZBĄSZYŃ

ZŁOTORIA k.TORUNIA

ŹRÓDŁA

ŻAGAŃ

ŻARY

ŻELAZNO

ŻMIGRÓD


WIEŻA PIASTOWSKA, NAJLEPIEJ ZACHOWANA POZOSTAŁOŚĆ ŚREDNIOWIECZNEGO ZAMKU W CIESZYNIE


DZIEJE ZAMKU


P

o­cząt­ków Cie­szy­na i zam­ku cie­szyń­skie­go na­le­ży szu­kać w u­sy­tu­o­wa­nej kil­ka ki­lo­me­trów na za­chód od mias­ta czes­kiej wsi Cho­te­buz, gdzie wzno­si się zre­kon­stru­o­wa­ny nie­daw­no wczes­no­śred­nio­wiecz­ny gród sło­wiań­ski bę­dący za­­ląż­kiem zor­ga­ni­zo­wa­ne­go o­sad­nic­twa sło­wiań­skie­go na tych te­re­nach. Praw­do­po­do­bnie w dru­giej po­ło­wie X wie­ku na prze­ciw­leg­łym brze­gu Olzy, w miej­scu dzi­siej­sze­go wzgó­rza zam­ko­we­go, wy­rósł no­wy oś­ro­dek sta­no­wią­cy uzu­peł­nie­nie al­bo kon­ty­nu­a­cję wcześ­niej wy­mie­nio­ne­go gro­du, zwa­ne­go dziś Sta­rym Cie­szy­nem bądź Cie­szyń­skiem. Po o­kre­sie przy­na­leż­noś­ci do Wiel­kich Mo­raw i Księs­twa Czes­kie­go, oko­ło 990 ro­ku gród cie­szyń­ski zos­tał włą­czo­ny do pańs­twa Miesz­ka I. O­pa­sa­na drew­nia­no-ziem­ny­mi u­moc­nie­nia­mi i za­rzą­dza­na przez kasz­te­la­na for­ty­fi­ka­cja sta­no­wi­ła od­tąd głów­ną sie­dzi­bę wła­dzy te­ry­to­rial­nej w re­gio­nie, peł­niąc rów­nież funk­cje straż­ni­cy po­łu­dnio­wych ru­bie­ży Pańs­twa Pol­skie­go, a w o­kre­sie póź­niej­szym księs­twa o­pol­skie­go i po­ło­żo­nej w je­go ob­rę­bie kasz­te­la­nii cie­szyń­skiej. Gród ten po raz pierw­szy wzmian­ko­wa­no w bul­li pa­pie­ża Had­ria­na IV z 1155 ro­ku wy­sta­wio­nej dla wroc­ław­skie­go bis­ku­pa Wal­te­ra, gdzie u­ży­to naz­wy Tes­sin, bę­dą­cej ła­ciń­ską trans­la­cją ter­mi­no­lo­gii sło­wiań­skiej. W tym cza­sie praw­do­po­dob­nie funk­cjo­no­wa­ła już na wzgó­rzu ka­pli­ca gro­do­wa św. Mi­ko­ła­ja, zbu­do­wa­na w for­mie nie­wiel­kiej ro­tun­dy z ab­sy­dą, któ­ra przet­rwa­ła w nie­mal nie­zmie­nio­nej for­mie, sta­jąc się współ­cześ­nie jed­nym z naj­le­piej za­cho­wa­nych za­byt­ków sztu­ki ro­mań­skiej w na­szym kra­ju. Is­tnie­nie tu­taj sie­dzi­by ka­szte­la­nii, wcho­dzą­cej w skład księs­twa o­pol­skie­go, pot­wier­dza do­ku­ment z 1223, a pierw­sze­go kasz­te­la­na Ja­na no­tu­ją źród­ła w la­tach 1228-39.


XI-WIECZNA ROTUNDA ŚW. MIKOŁAJA NA WZGÓRZU ZAMKOWYM


N

o­wy e­tap dzie­jów mias­ta roz­po­czął się po śmier­ci księ­cia Wła­dy­sła­wa w ro­ku 1282. Pań­stew­ko opol­skie zos­ta­ło wów­czas po­dzie­lo­ne po­mię­dzy czte­rech je­go sy­nów, zaś Cie­szyn ja­ko no­we zwierz­chnic­two jed­ne­go z nich - Miesz­ka, stał się od­tąd sto­li­cą sa­mo­dziel­ne­go księs­twa. Za­pew­ne za pa­no­wa­nia te­go wład­cy pow­stał na wzgó­rzu zam­ko­wym pierw­szy drew­nia­ny dwór ksią­żę­cy wpi­sa­ny w ob­ręb drew­nia­no-ziem­nych for­ty­fi­ka­cji. W po­ło­wie XIV wie­ku zos­tał on roz­bu­do­wa­ny, a właś­ci­wie wznie­sio­ny na no­wo już ja­ko mu­ro­wa­ne za­ło­że­nie, przez księ­cia Ka­zi­mie­rza I i je­go sy­na Prze­my­sła­wa No­sza­ka. W re­zul­ta­cie pow­sta­ła go­tyc­ka re­zy­den­cja god­na nie­za­leż­nych ksią­żąt, któ­rzy od­gry­wa­li w tym cza­sie du­żą ro­lę w po­li­ty­ce kró­les­twa czes­kie­go. Zwią­za­ny blis­ko z Luk­sem­bur­ga­mi Prze­mys­ław za­trud­nił przy pra­cach na zam­ku wie­lu ar­tys­tów z pras­kie­go war­szta­tu Pio­tra Par­le­ra, m.in. z ich rę­ki po­cho­dzą ka­mien­ne her­by z wy­o­bra­że­nia­mi or­łów u­miesz­czo­ne na czte­rech na­ro­żach Wie­ży Pias­tow­skiej. Wraz z zam­kiem gwał­tow­nie roz­wi­ja­ło się mias­to, któ­re u pro­gu XV stu­le­cia sta­ło się jed­nym z naj­waż­niej­szych oś­rod­ków han­dlo­wych na Śląs­ku. Suk­ces ten zaw­dzię­cza Cie­szyn prze­de wszys­tkim na­da­nym przez wład­ców przy­wi­le­jom wa­rze­nia i wy­szyn­ku o­raz u­miej­sco­wie­niu wzdłuż waż­ne­go szla­ku bieg­ną­ce­go z Wę­gier do Kra­ko­wa i Wroc­ła­wia, a da­lej do Wiel­ko­pol­ski. Nie­ba­ga­tel­ne zna­cze­nie dla roz­kwi­tu oś­rod­ka miej­skie­go mia­ło rów­nież ni­kłe za­an­ga­żo­wa­nie mi­li­tar­ne i nie­wiel­ka ska­la znisz­czeń w na­stęp­stwie pro­wa­dzo­nych w la­tach 20. i 30. XV wie­ku wo­jen hu­syc­kich, cze­go nie moż­na po­wie­dzieć o wie­lu in­nych śląs­kich mias­tach i zam­kach. O ska­li roz­bu­do­wy zam­ku mo­że świad­czyć fakt, że w cza­sach wiel­kiej świet­noś­ci o­siąg­nię­tej w po­ło­wie stu­le­cia, cie­szyń­ska re­zy­den­cja by­ła w sta­nie po­mieś­cić po­nad dwa ty­sią­ce ry­ce­rzy wraz ze służ­bą, two­rzą­cych w 1454 ro­ku zdą­ża­ją­cy do Kra­ko­wa or­szak ślub­ny El­żbie­ty Ra­ku­szan­ki, na­rze­czo­nej kró­la pol­skie­go Ka­zi­mie­rza Ja­giel­loń­czy­ka.


NAJSTARSZY ZACHOWANY WIZERUNEK ZAMKU, RYCINA D. MEISSNERA Z 1647 ROKU


Zda­niem wielu his­to­ry­ków Prze­my­sław I No­szak był naj­wy­bit­niej­szym księ­ciem cie­szyń­skim. U­ro­dzo­ny mię­dzy 1332 a 1336 ja­ko syn księ­cia Ka­zi­mie­rza I i Eu­fe­mii ma­zo­wiec­kiej po­cząt­ko­wo bez więk­szych szans na ob­ję­cie wła­dzy, lecz w związ­ku z wcześ­niej­szą śmier­cią star­szych bra­ci Wła­dy­sła­wa i Bo­le­sła­wa zos­tał nas­tęp­cą swo­je­go oj­ca. Tron cie­szyń­ski ob­jął w ro­ku 1358, a dwa la­ta póź­niej o­że­nił się z cór­ką księ­cia ko­ziel­sko-by­tom­skie­go - El­żbie­tą. An­ga­żu­jąc się od wczes­nych lat mło­doś­ci w ży­cie dwo­ru pras­kie­go szyb­ko zys­kał tam za­u­fa­nie Ka­ro­la IV ot­rzy­mu­jąc co­raz licz­niej­sze, nie­raz bar­dzo wy­ma­ga­ją­ce za­da­nia. W 1361 do­pro­wa­dził do za­war­cia uk­ła­du po­mię­dzy Pra­gą a mar­gra­bią bran­den­bur­skim Ka­ro­lem V, strzegł tak­że in­te­re­sów ce­sa­rza w Bran­den­bur­gii. Po­wo­dze­niem za­koń­czy­ła się pod­ję­ta przez nie­go pró­ba roz­bi­cia so­ju­szu po­mię­dzy kró­lem wę­gier­skim Lud­wi­kiem Wiel­kim An­de­ga­weń­skim i ksią­żę­ta­mi nie­miec­ki­mi. O po­zy­cji księ­cia cie­szyń­skie­go świad­czy fakt, że u­czest­ni­czył on w słyn­nym zjeź­dzie eu­ro­pej­skich wład­ców w kar­czmie u Wie­rzyn­ka w Kra­ko­wie.

W ro­ku 1380 roz­po­czął wiel­ką ka­rie­rę po­li­tycz­ną o wy­mia­rach o­gól­no­eu­ro­pej­skich. By­wał w Pa­ry­żu, gdzie dą­żył do ut­rzy­ma­nia za­gro­żo­ne­go so­ju­szu fran­cus­ko-czes­kie­go, ale rów­nież w An­glii, ro­ku­jąc z kró­lem Ry­szar­dem II w spra­wie je­go mał­żeń­stwa z cór­ką ce­sa­rza Ka­ro­la IV. Po śmier­ci Ka­ro­la je­go syn Wa­cław IV mia­no­wał Prze­mys­ła­wa wi­ka­riuszem na kra­je nie­miec­kie w ce­lu roz­ła­do­wa­nia na­pię­tej sy­tu­a­cji w Rze­szy, co w du­żym stop­niu u­da­ło mu się zre­a­li­zo­wać po­przez tra­kta­ty w Hei­del­ber­gu i Ko­blen­cji. Na kró­tki o­kres nie­o­bec­noś­ci Wa­cła­wa w kra­ju ksią­żę Prze­my­sław zos­tał mia­no­wa­ny gu­ber­na­to­rem Czech, co sta­no­wi­ło szczyt je­go o­siąg­nięć po­li­tycz­nych. Wła­dza ta jed­nak nie spo­do­ba­ła się szlach­cie czes­kiej, dla któ­rej po­cho­dze­nie i po­zy­cja księ­cia by­ła nie­od­po­wied­nia do peł­nie­nia tak waż­nej funk­cji. Ja­ko je­den z przy­wód­ców Zwią­zku Śląs­kie­go Prze­my­sław No­szak ro­ko­wał z Wła­dy­sła­wem Ja­gieł­łą w spra­wie współ­pra­cy przy­gra­nicz­nej w zwal­cza­niu roz­bój­nic­twa. Zys­kał przy tym za­u­fa­nie pol­skie­go kró­la, któ­ry wy­raz­ił zgo­dę na prze­ka­za­nie cie­szyń­skie­mu księ­ciu w zas­taw zie­mi lu­bli­niec­kiej i o­les­kiej przez wo­je­wo­dę kra­kow­skie­go. No­szak wziął rów­nież u­dział w per­tra­kta­cjach pol­sko-krzy­żac­kich w 1410, któ­re za­koń­czy­ły się jed­nak nie­po­wo­dze­niem.

Ksią­żę Prze­my­sław I No­szak zmarł 23 sierp­nia 1410 po­zo­sta­wia­jąc ko­ro­nę sy­no­wi - Bo­le­sła­wo­wi. Z mał­żeń­stwa z El­żbie­tą By­tom­ską miał rów­nież dwie cór­ki: An­nę, wy­da­ną za mąż za księ­cia lu­biń­skie­go Hen­ry­ka IX o­raz Mał­go­rza­tę, mał­żon­kę an­giel­skie­go ba­ro­na Szy­mo­na Fel­brig­ga. W wie­ku o­ko­ło 45 lat za­cho­ro­wał na po­da­grę, któ­ra spo­wo­do­wa­ła u nie­go cał­ko­wi­ty nie­do­wład nóg, tak że przez blis­ko trzy­dzieś­ci lat ży­cia był zmu­szo­ny ko­rzys­tać z lek­ty­ki. Stąd wziął się przy­do­mek księ­cia cie­szyń­skie­go: No­szak.



FRAGMENT MIEDZIORYTU M. MERIANA Z WIDOKIEM ZAMKU A.D. 1650


K

olej­ne du­że in­wes­ty­cje na zam­ku miały miejsce w cza­sach księ­cia Ka­zi­mie­rza II. Prze­ry­wa­ne by­ły o­ne po­ża­ra­mi, ja­kie dot­knę­ły mias­to w la­tach 1484 i 1520. Na­stę­pu­ją­cą po nich od­bu­do­wę pro­wa­dzo­no zgod­nie z o­bo­wią­zu­ją­cy­mi w ar­chi­tek­tu­rze trend­ami, dzię­ki cze­mu przek­ształ­ce­niu pod­da­wa­na by­ła bry­ła bu­do­wli, ale rów­nież, czy prze­de wszys­tkim roz­wi­ja­no jej wa­lo­ry ob­ron­ne. Za­mek wzbo­ga­cił się o bo­ga­tą de­ko­ra­cję póź­no­go­tyc­ką, w tym kun­sztow­ne zwień­cze­nie wie­ży pias­tow­skiej. Dba­no też o wy­po­sa­że­nie świą­ty­ni, m.in. w 1495 ro­ku pro­boszcz pszczyń­ski Wa­cław Hy­nel wy­sta­wił w ka­pli­cy zam­ko­wej oł­tarz św. Wa­cła­wa. Z tych cza­sów po­cho­dzi nie do koń­ca dziś zro­zu­mia­ły za­pis, ja­ko­by cie­szyń­scy garn­ca­rze by­li zo­bo­wią­za­ni do us­ta­wie­nia na zam­ku jed­ne­go pie­ca rocz­nie o­raz na­praw po­zo­sta­łych. Po śmier­ci Ka­zi­mie­rza na­sta­ły rzą­dy Ja­na z Pern­stej­nu, któ­ry nie re­zy­do­wał w sto­łecz­nym zam­ku i - zda­niem nie­któ­rych his­to­ry­ków - w o­gó­le nie był za­in­te­re­so­wa­ny roz­wo­jem księs­twa cie­szyń­skie­go, po­zo­sta­wia­jąc je po la­tach za­dłu­żo­ne i o­gól­nie pod­u­pad­łe.


XVI-WIECZNY CIESZYN NA SZTYCHU Z EPOKI, ZAMEK WIDOCZNY Z LEWEJ STRONY


Z

a­mek ja­ko oś­ro­dek sto­łecz­nej wła­dzy przet­rwał w do­brym sta­nie do woj­ny trzy­dzies­to­let­niej. Je­go świet­ność w tym cza­sie o­bra­zu­je o­pis po­cho­dzą­cy z 1619 ro­ku za­miesz­czo­ny w Kro­ni­ce Śląs­ka Ja­ku­ba Schick­fu­sa. Kro­ni­karz pi­sał: Mię­dzy po­li­tycz­ny­mi bu­dyn­ka­mi znaj­du­ją­cy­mi się na Wzgó­rzu Zam­ko­wym, moż­na wi­dzieć ksią­żę­cą re­zy­den­cję i dob­rze wi­docz­ny wy­so­ki za­mek, do­brze u­for­ty­fi­ko­wa­ny, któ­ry wy­bu­do­wa­ny zos­tał po­cząt­ko­wo przez Ka­zi­mie­rza tak, że mógł­by być twier­dzą gra­nicz­ną, gdy­by miał pod dos­tat­kiem a­mu­ni­cji. Przy wejś­ciu do zam­ku, pod bra­mą na o­krąg­łej basz­cie sto­ją róż­ne­go ro­dza­ju du­że dzia­ła. Po­ko­je w zam­ku są pięk­ne i do­brze u­rzą­dzo­ne, mię­dzy ni­mi nie­któ­re bar­dzo wy­so­ko po­ło­żo­ne, nie­któ­re w środ­ku in­ne nis­ko pod zie­mią, do któ­rych scho­dzi się po scho­dach, któ­re ma­ją jed­nak do­syć świat­ła, do­cho­dzą­ce­go tam z bo­ku. W 1625 ro­ku zmarł ksią­żę Fry­de­ryk Wil­helm - os­tat­ni z Pias­tów cie­szyń­skich, a wła­dzę w księs­twie prze­ję­ła je­go sios­tra Elż­bie­ta Lu­kre­cja, spra­wu­jąc ją do śmier­ci, któ­ra za­bra­ła Lu­kre­cję w ro­ku 1653. Wcześ­niej jed­nak, bo w 1646 w to­ku krwa­wej woj­ny re­li­gij­nej mię­dzy ka­to­li­ka­mi a pro­tes­tan­ta­mi mias­to zos­ta­ło zdo­by­te przez kor­pus szwedz­kiej ka­wa­le­rii, by w ro­ku nas­tęp­nym - po kil­ku­ty­god­nio­wym wy­nisz­cza­ją­cym ob­lę­że­niu - po­wró­cić pod ju­rys­dyk­cję ce­sar­ską. Na czas tych wy­da­rzeń księż­na schro­ni­ła się w na­le­żą­cych do Kró­les­twa Pol­skie­go Kę­tach, po pow­ro­cie jed­nak nie za­miesz­ka­ła na zam­ku, któ­ry był zde­was­to­wa­ny i częś­cio­wo w ru­i­nie wsku­tek licz­nych pod­ko­pów i dłu­go­trwa­łe­go os­trza­łu, lecz na sta­łe o­siad­ła w jed­nej z ka­mie­nic przy cie­szyń­skim Ryn­ku.



MIASTO I ZAMEK NA ILUSTRACJACH F. B. WEHRNERA, TOPOGRAFIA ŚLĄSKA 1744-68


P

o śmier­ci El­żbie­ty Lu­kre­cji księs­two cie­szyń­skie ja­ko len­no kró­lów czes­kich do­sta­ło się w rę­ce Hab­sbur­gów. Na zam­ku u­lo­ko­wa­no wów­czas sie­dzi­bę za­rzą­du dóbr ro­do­wych - wiel­kie­go la­ty­fun­dium u­two­rzo­ne­go z ksią­żę­cych ma­jąt­ków, zwa­ne­go Ko­mo­rą cie­szyń­ską, a już w 1659 dla ce­lów no­wej ad­mi­nis­tra­cji przys­tą­pio­no do roz­biór­ki częś­cio­wo znisz­czo­nych pod­czas woj­ny mu­rów, wzno­sząc na ich miej­scu bu­dyn­ki gos­po­dar­cze i bro­war. Od­tąd nas­tę­po­wa­ła po­wol­na de­gra­da­cja sub­stan­cji zam­ko­wej, spo­wo­do­wa­na a­dap­ta­cją ko­lej­nych te­re­nów na ce­le gos­po­dar­cze o­raz sa­mo­wol­ną roz­biór­ką do­ko­ny­wa­ną na włas­ne po­trze­by przez o­ko­licz­nych mie­szkań­ców. Os­ta­tecz­ny kres wa­row­ni w ta­kiej for­mie, w ja­kiej funk­cjo­no­wa­ła ona przez wie­ki, przy­nios­ła de­cyz­ja Ka­ro­la Hab­sbur­ga, któ­ry w 1836 ro­ku na­ka­zał wy­bu­rze­nie wszyst­kich is­tnie­ją­cych jesz­cze mu­rów zam­ko­wych z myś­lą o przez­na­cze­niu te­go te­re­nu na pot­rze­by no­wej let­niej sie­dzi­by. W miej­scu zam­ku gór­ne­go za­ło­żo­no ro­man­tycz­ny park kra­jo­bra­zo­wy, a na te­re­nie daw­ne­go zam­ku dol­ne­go wznie­sio­no kla­sy­cys­tycz­ną re­zy­den­cję zwa­ną Pa­ła­cem Myś­liw­skim, do bu­do­wy któ­rej wy­ko­rzys­ta­no relikty pias­tow­skich baszt ob­ron­nych. Dzie­więt­nas­to­wiecz­ne roz­biór­ki i prze­bu­do­wy nie ob­ję­ły je­dy­nie ro­mań­skiej ro­tun­dy, go­tyc­kiej wie­ży o­raz częś­ci ob­wo­do­wych mu­rów z bas­te­ją pół­noc­no-za­chod­nią, gdzie w 1914 z i­ni­cja­ty­wy ar­cy­księ­cia Fry­de­ry­ka Hab­sbur­ga wy­bu­do­wa­no "ro­man­tycz­ne ru­iny". U­su­nię­to je pod­czas pro­wa­dzo­nej współ­cześ­nie re­wi­ta­li­za­cji par­ku, jed­no­cześ­nie od­sła­nia­jąc i częś­cio­wo re­kon­stru­ując dol­ne par­tie mu­rów ba­stei.


WIEŻA PIASTOWSKA NA DAWNYCH POCZTÓWKACH


ARCHITEKTURA


Ś

red­nio­wiecz­ny zes­pół ob­ron­ny wznie­­sio­ny zos­tał na wy­so­kim, wy­raź­nie wy­o­dręb­nio­nym i sto­sun­ko­wo roz­leg­łym wzgó­rzu, zna­nym dzi­siaj pod naz­wą Gó­ry Zam­ko­wej. Od stro­ny po­łud­nio­wej i częś­cio­wo od wscho­du bar­dzo stro­me sto­ki wzgó­rza o­pły­wa­ła rze­ka Ol­za, na­to­miast ła­god­niej­sze po­dej­ście od stro­ny za­chod­niej i pół­no­cy za­bez­pie­cza­ła wy­peł­nio­na wo­dą fo­sa i roz­cią­ga­ją­ce się przed nią mo­krad­ła bę­dą­ce roz­le­wis­kiem rzecz­ki Bob­rów­ki. Wa­row­nia re­pre­zen­to­wa­ła kla­sycz­ny przy­kład trzy­częś­cio­we­go za­ło­że­nia ob­ron­ne­go z re­pre­zen­ta­cyj­no-miesz­kal­nym zam­kiem wy­so­kim, sil­nie u­for­ty­fi­ko­wa­nym zam­kiem śred­nim o­raz re­a­li­zu­ją­cym ce­le gos­po­dar­cze pod­zam­czem. Po­mi­mo za­cho­wa­nych prze­ka­zów i­ko­no­gra­ficz­nych, prze­de wszys­tkim o­bra­zu­ją­cych XVII-wiec­zną pa­no­ra­mę mias­ta i zam­ku mie­dzio­ry­tów Da­nie­la Meis­sne­ra i Ma­te­u­sza Me­ria­na, nie zna­ne jest do­kład­ne roz­pla­no­wa­nie u­kła­du przes­trzen­ne­go sie­dzi­by ksią­żę­cej. Wia­do­mo je­dy­nie, że e­le­men­tem do­mi­nu­ją­cym na zam­ku śred­nim był trzy­kon­dy­gna­cyj­ny bu­dy­nek o­to­czo­ny przez mur z basz­ta­mi z pew­ną i­loś­cią ar­mat, na­to­miast do­mi­nan­tę zam­ku gór­ne­go bez wąt­pie­nia sta­no­wi­ła zbu­do­wa­na z ła­ma­ne­go ka­mie­nia pię­cio­kon­dyg­na­cyj­na go­tyc­ka wie­ża, wznie­sio­na na pla­nie kwad­ra­tu, z szer­szym co­ko­łem u pod­sta­wy o­raz us­ko­kiem w po­ło­wie wy­so­koś­ci mu­rów. Ob­ron­ny cha­rak­ter tej bu­do­wli pod­kreś­la­ły ma­chi­ku­ły i kre­ne­laż, a przy­na­leż­ność zam­ku do władz­twa Pias­tów - u­miesz­czo­ne w jej na­ro­żach tar­cze her­bo­we z or­łem pias­tow­skim. Wie­ża ta na po­cząt­ku XVI stu­le­cia zos­ta­ła nad­bu­do­wa­na o trzy kon­dy­gna­cje o­sią­ga­jąc wy­so­kość 24 met­ry. Wte­dy też o­trzy­ma­ła cha­ra­kte­rys­tycz­ne zwień­cze­nie blis­kie kształ­tem kon­struk­cjom ty­po­wych zwień­czeń wież czes­kich - for­mę tę dos­ko­na­le de­mon­stru­ją o­byd­wa XVII-wiec­zne źród­ła. W trak­cie ba­dań wy­ko­pa­lis­ko­wych od­kry­to przy za­chod­nim krań­cu wzgó­rza fun­da­men­ty wcześ­niej­szej wie­ży cy­lin­dry­cznej, któ­rą moż­na zi­den­ty­fi­ko­wać je­dy­nie na star­szym mie­dzio­ry­cie wy­ko­na­nym w 1647 ro­ku przez Meis­sne­ra. Za­mek cie­szyń­ski i mias­to sta­no­wi­ły dwa wy­raź­nie wy­o­dręb­nio­ne, nie­za­leż­ne od sie­bie zes­po­ły ar­chi­tek­to­nicz­ne. Do­stę­pu do nie­go, o­pró­cz wspo­mnia­nej fo­sy i mo­kra­deł, bro­ni­ła po­tęż­na basz­ta bram­na z wy­su­nię­tą przed li­co mu­rów ba­ste­ją flan­ku­ją­cą wjazd na dzie­dzi­niec.


WIEŻA PIASTOWSKA: WIDOK WSPÓŁCZESNY I PRZEKRÓJ WG G. GRUNDMANNA


Z

a­pew­ne w dru­giej po­ło­wie XI wie­ku wznie­sio­no na Gó­rze Zam­ko­wej kap­li­cę gro­do­wą św. Mi­ko­ła­ja. Za­cho­wa­na do cza­sów współ­czes­nych, ma o­na for­mę zbu­do­wa­nej z cio­sów ka­mien­nych ro­tun­dy i skła­da się z prze­skle­pio­nej na­wy i przy­leg­łej do niej od wscho­du nie­wiel­kiej ap­sy­dy. Przes­trzeń po­mię­dzy li­ca­mi jest wy­peł­nio­na ka­mie­niem ła­ma­nym i gru­zem ka­mien­nym two­rząc mur o­sią­ga­ją­cy 1,5 met­ra gru­boś­ci. Ko­lis­tą na­wę o wy­so­koś­ci 13 me­trów przy­kry­to ko­pu­łą z ka­mie­ni u­kła­da­nych kon­cen­try­cznie - w jej pół­no­cnej częś­ci znaj­du­ją się scho­dy pro­wa­dzą­ce na wspar­tą ko­lum­na­mi em­po­rę. Z dru­giej stro­ny em­po­ry zlo­ka­li­zo­wa­ne jest, za­mu­ro­wa­ne o­bec­nie, łu­ko­wa­te wej­ście pro­wa­dzą­ce przy­pusz­czal­nie do pa­la­tium - sie­dzi­by kasz­te­la­na. Pier­wot­nie ro­tun­da, ja­ko je­dy­na mu­ro­wa­na bu­do­wla gro­du, o­prócz funk­cji sa­kral­nych naj­praw­do­po­do­bniej mia­ła rów­nież zna­cze­nie ob­ron­ne sta­no­wiąc naj­moc­niej­szy punkt o­po­ru na wy­pa­dek ob­lę­że­nia. Przy ka­pli­cy znaj­do­wał się przy­pusz­czal­nie naj­star­szy cmen­tarz Cie­szy­na, gdzie cho­wa­no na­czel­ni­ków kasz­te­la­nii, człon­ków ich ro­dzin o­raz ry­ce­rzy. W o­kre­sie póź­niej­szym bu­dow­la zo­sta­ła włą­czo­na w ob­szar zam­ku wy­so­kie­go i e­wo­lu­o­wa­ła wraz z je­go roz­wo­jem. Jej for­ma u­le­gła ra­dy­kal­nej zmia­nie do­pie­ro w la­tach 40. XIX stu­le­cia, gdy z i­ni­cja­ty­wy ar­chi­tek­ta Jó­ze­fa Ko­ern­haus­la zo­sta­ła częś­cio­wo za­sy­pa­na zie­mią, a jej gór­ne par­tie przek­ształ­co­no w ro­man­tycz­ny pa­wi­lon. Prze­rób­ki te u­su­nię­to pod­czas II woj­ny świa­to­wej, z ko­lei w la­tach 50. u­bie­głe­go stu­le­cia prze­pro­wa­dzo­no pra­ce kon­ser­wa­tor­skie przy­wra­ca­ją­ce ka­pli­cy pier­wot­ną for­mę. Ro­tun­da cie­szyń­ska jest praw­do­po­dob­nie naj­star­szą te­go ty­pu bu­dow­lą w Pol­sce.


ROTUNDA ŚW. MIKOŁAJA JAKO ROMANTYCZNY PAWILON OGRODOWY, OKOŁO 1900



ROTUNDA ŚW. MIKOŁAJA, PRZEKRÓJ


N

a wschod­nim sto­ku wzgó­rza zam­ko­we­go, w miej­scu ist­nie­ją­ce­go wcześ­niej zam­ku nis­kie­go, wznie­sio­no w la­tach 30. i 40. XIX wie­ku let­nią re­zy­den­cję Hab­sbur­gów zwa­ną Pa­ła­cem Myś­liw­skim. Bu­dow­la ta pow­sta­ła we­dług pro­jek­tu Jó­ze­fa Ko­ern­haus­la na pla­nie od­wró­co­nej li­te­ry T w zgo­dzie z pa­nu­ją­cą wów­czas es­te­ty­ką kla­sy­cys­tycz­ną. Jest to dwu-, a w cen­tral­nej częś­ci trzy­kon­dy­gna­cyj­ny gmach oz­do­bio­ny trzy­nas­to­osio­wą fa­sa­dą z łu­kiem flan­ko­wa­nym po bo­kach płas­ki­mi gzym­sa­mi i zwień­czo­nym trój­kąt­nym przy­czół­kiem. Przy bu­do­wie pa­ła­cu wy­ko­rzys­ta­no po­zo­sta­łoś­ci dwóch baszt ob­ron­nych. U­kład je­go wnętrz w częś­ci głów­nej jest trzy­trak­to­wy, na­to­miast w skrzyd­łach - jed­no­trak­to­wy i dwu­trak­to­wy. W prze­wa­ża­ją­cej częś­ci wnęt­rza na­kry­te są skle­pie­niem ko­leb­ko­wym z lu­ne­ta­mi i skle­pie­niem ża­glas­tym. Po­mi­mo re­pre­zen­ta­cyj­ne­go przez­na­cze­nia gma­chu peł­nił on głów­nie funk­cje ad­mi­nis­tra­cyj­ne, słu­żąc na co­dzień u­rzę­dom Ko­mo­ry Cie­szyń­skiej. W prze­szłoś­ci or­ga­ni­zo­wa­no tu­taj rów­nież kon­cer­ty i spek­tak­le te­at­ral­ne, a tak­że wy­staw­ne przy­jęc­ia i ba­le, w któ­rych u­czest­ni­czy­li m.in. ce­sarz Wil­helm II i pre­zy­dent Re­pu­bli­ki Wei­mar­skiej mar­sza­łek Paul von Hin­den­burg. W przy­le­ga­ją­cej do pa­ła­cu i ro­ze­bra­nej w 1966 o­ran­że­rii kon­cer­to­wał Fran­ci­szek Liszt.


PAŁAC MYŚLIWSKI ZBUDOWANY W PIERWSZEJ POŁOWIE XIX WIEKU NA MIEJSCU ZAMKU DOLNEGO


STAN OBECNY


W

ob­rę­bie Wzgó­rza Zam­ko­we­go sta­ran­nie wy­eks­po­no­wa­no po­zo­sta­łoś­ci zam­ku go­tyc­kie­go, obec­nie re­pre­zen­to­wa­ne już tyl­ko przez wie­żę głów­ną i ro­tun­dę św. Mi­ko­ła­ja, a tak­że częś­cio­wo zre­kon­stru­o­wa­ne frag­men­ty wie­ży na­roż­nej z re­lik­ta­mi XVI-wiecz­nej kuc­hni i fun­da­men­tów mu­rów ob­wo­do­wych. O­biek­ty te moż­na zwie­dzać in­dy­wi­du­al­nie lub sko­rzys­tać z o­fer­ty wy­ciecz­ki z prze­wod­ni­kiem. U­sy­tu­o­wa­ny we wschod­niej częś­ci ze­spo­łu pa­łac sta­no­wi dziś sie­dzi­bę szko­ły mu­zycz­nej i or­ga­ni­za­cji o naz­wie Za­mek Cie­szyn, bę­dą­cej swo­is­tym cen­trum sztu­ki i lo­kal­nej przed­się­bior­czoś­ci z sa­la­mi wy­sta­wo­wy­mi, po­miesz­cze­nia­mi war­szta­to­wy­mi o­raz nie­wiel­kim ho­te­lem. Na par­te­rze bu­dyn­ku ad­mi­nis­tra­cji zam­ku mieś­ci się in­for­ma­cja tu­rys­tycz­na i sklep z pa­miąt­ka­mi. Ar­tys­tycz­na du­sza te­go miej­sca pod­kreś­la­na jest licz­ny­mi for­ma­mi zdo­bią­cy­mi park i te­ren przy­pa­ła­co­wy, m.in. ta­kim o­to - po­dob­no świe­cą­cym w no­cy - ró­żo­wym je­le­niem.


ul. Zamkowa 3
43-400 Cieszyn
tel. 33 851 08 21 wew. 14
e-mail: info@zamekcieszyn.pl

Godziny otwarcia zamku / Cennik



U STÓP WIEŻY PIASTOWSKIEJ


DOJAZD


W

zgó­rze zam­ko­we zaj­mu­je za­chod­nią część his­to­rycz­nej za­bu­do­wy miej­skiej - miej­sce to jest łat­we w i­den­ty­fi­ka­cji dzię­ki wy­sta­ją­cej po­nad ko­ro­ny drzew wie­ży pias­tow­skiej. Wej­ście do par­ku pro­wa­dzi od stro­ny pa­ła­cu sto­ją­ce­go przy uli­cy Zam­ko­wej, w od­le­głoś­ci za­led­wie 100 met­rów od przej­ścia gra­nicz­ne­go na Ol­zie. Naj­bliż­szy par­king mie­ści się po pół­noc­nej stro­nie wzgó­rza, przy ul. Do­jaz­do­wej. (ma­pa zam­ków województwa śląskiego)




LITERATURA


1. B. Czechowicz: Zamek jako manifest władcy - przyczynek do dziejów i ikonologii zamku w Cieszynie, 2002
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
3. I. Panic: Zamek książęcy-miasto na Górnym Śląsku w średniowieczu, DiG 2002
4. A. R. Sypek: Zamki i obiekty warowne od Opola do Żywca, Wspólnota Akademicka 2008



OBOK WIEŻY PIASTOWSKIEJ POŚRÓD DRZEW PORASTAJĄCYCH WZGÓRZE ZAMKOWE ZOBACZYĆ MOŻNA NIELICZNE JUŻ POZOSTAŁOŚCI KSIĄŻĘCEJ REZYDENCJI: ROTUNDĘ ŚW. MIKOŁAJA (WYŻEJ) ORAZ CZĘŚCIOWO ZREKONSTRUOWANE DOLNE PARTIE BASZTY NAROŻNEJ Z PRZYLEGAJĄCYMI DO NIEJ FUNDAMENTAMI DAWNEJ KUCHNI ZAMKOWEJ


W pobliżu:
Dzięgielów - zamek rycerski z XV w., 7 km
Kończyce Małe - dwór obronny z XVI w., 12 km
Grodziec - zamek szlachecki Grodzieckich z XVI w., 20 km
Bielsko-Biała - zamek ksiażąt cieszyńskich z XIV w., ob. z. Sułkowskich XIXw., 40 km








STRONA GŁÓWNA

tekst: 2017
fotografie: 2016
© Jacek Bednarek