STRONA GŁÓWNA

ZA GRANICĄ

MINIGALERIA

MAPKI

KSIĘGA GOŚCI

LITERATURA

KONTAKT
BARANÓW SANDOMIERSKI

BARCIANY

BARDO ŚLĄSKIE

BĄKOWA GÓRA

BESIEKIERY

BĘDZIN

BIERUTÓW

BIESTRZYKÓW

BOBOLICE

BOBROWNIKI

BODZENTYN

BOLESTRASZYCE

BOLKÓW

BORYSŁAWICE ZAMKOWE

BROCHÓW

BRODNICA

BRZEG

BUKOWIEC

BYDLIN

BYSTRZYCA KŁODZKA

CHĘCINY

CHOJNICA

CHOJNIK

CIECHANÓW

CIESZÓW

CIESZYN

CZARNY BÓR

CZERNA

CZERNINA

CZERSK

CZĘSTOCHOWA

CZOCHA

CZORSZTYN

DĄBRÓWNO

DRZEWICA

DZIAŁDOWO

DZIERZGOŃ

FREDROPOL (KORMANICE)

GDAŃSK

GIŻYCKO

GLIWICE

GŁOGÓW

GNIEW

GNIEWOSZÓW Z.SZCZERBA

GOLUB-DOBRZYŃ

GOŁAŃCZ

GOLCZEWO

GOŁUCHÓW

GOŚCISZÓW

GÓRA

GRODZIEC

GRÓDEK

GRUDZIĄDZ

GRZĘDY

GRZMIĄCA z.ROGOWIEC

INOWŁÓDZ

JANOWICE WIELKIE z.BOLCZÓW

JANOWIEC

JAWOR

JEZIORO GÓRECKIE

KAMIENIEC ZĄBKOWICKI

KAMIENNA GÓRA

KARPNIKI

KAZIMIERZ DOLNY

KĘTRZYN

KĘTRZYN - KOŚCIÓŁ

KIELCE

KLICZKÓW

KŁODZKO

KOŁO

KONARY

KONIN-GOSŁAWICE

KORZKIEW

KOWALEWO POMORSKIE

KOŹMIN WLKP.

KÓRNIK

KRAKÓW

KRAPKOWICE

KRAPKOWICE - OTMĘT

KRASICZYN

KRĘPCEWO

KRUSZWICA

KRZYŻNA GÓRA

KRZYŻTOPÓR

KSIĄŻ WIELKI

KUROZWĘKI

KWIDZYN

LEGNICA

LIDZBARK WARMIŃSKI

LIPA

LUBIN

LUTOMIERSK

ŁAGÓW

ŁĘCZYCA

ŁOWICZ

MAJKOWICE

MALBORK

MAŁA NIESZAWKA

MIĘDZYLESIE

MIĘDZYRZECZ

MIRÓW

MOKRSKO

MOSZNA

MSTÓW

MUSZYNA

MYŚLENICE

NAMYSŁÓW

NIEDZICA

NIDZICA

NIEMCZA

NIEPOŁOMICE

NOWY SĄCZ

NOWY WIŚNICZ

ODRZYKOŃ

OGRODZIENIEC (PODZAMCZE)

OJCÓW

OLEŚNICA

OLSZTYN (JURA)

OLSZTYN (WARMIA)

OLSZTYNEK

OŁAWA

OŁDRZYCHOWICE KŁODZKIE

OPOCZNO

OPOLE GÓRKA

OPOLE OSTRÓWEK

OPORÓW

OSSOLIN

OSTRĘŻNIK

OSTRÓDA

OSTRÓW LEDNICKI

OTMUCHÓW

PABIANICE

PANKÓW

PASTUCHÓW

PIESKOWA SKAŁA

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI

PIOTRKÓW-BYKI

PIOTROWICE ŚWIDNICKIE

PŁAKOWICE

PŁOCK

PŁONINA

PŁOTY

PODZAMCZE z.OGRODZIENIEC

PODZAMCZE PIEKOSZOWSKIE

POKRZYWNO

POŁCZYN-ZDRÓJ

POZNAŃ

PRABUTY

PROCHOWICE

PROSZÓWKA z.GRYF

PRZEMYŚL

PRZEWODZISZOWICE

PSZCZYNA

PYZDRY

RABSZTYN

RACIĄŻEK

RADŁÓWKA

RADOM

RADZIKI DUŻE

RADZYŃ CHEŁMIŃSKI

RAJSKO

RAKOWICE WIELKIE

RATNO DOLNE

RAWA MAZOWIECKA

RESKO

ROGÓW OPOLSKI

ROŻNÓW ZAMEK DOLNY

ROŻNÓW ZAMEK GÓRNY

RYBNICA

RYBNICA LEŚNA

RYCZÓW

RYDZYNA

RYTWIANY

RZĄSINY

SANDOMIERZ

SANOK

SIEDLĘCIN

SIEDLISKO

SIERADZ

SIERAKÓW

SIEWIERZ

SMOLEŃ

SOBKÓW

SOBOTA

SOCHACZEW

SOSNOWIEC

SREBRNA GÓRA

STARA KAMIENICA

STARE DRAWSKO

STARY SĄCZ

STRZELCE OPOLSKIE

SULEJÓW

SZAMOTUŁY

SZCZECIN

SZTUM

SZUBIN

SZYDŁÓW

SZYMBARK

ŚCINAWKA GÓRNA

ŚWIDWIN

ŚWIEBODZIN

ŚWIECIE n.WISŁĄ

ŚWIECIE k.LEŚNEJ

ŚWINY

TORUŃ

TORUŃ z.DYBÓW

TUCZNO

TYNIEC

UDÓRZ

UJAZD k.TOMASZOWA

UJAZD KRZYŻTOPÓR

UNIEJÓW

URAZ

WAŁBRZYCH z.KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.STARY KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.NOWY DWÓR

WARSZAWA z.KRÓLEWSKI

WARSZAWA z.UJAZDOWSKI

WĄBRZEŹNO

WENECJA

WĘGIERKA

WĘGORZEWO

WIELICZKA

WIELKA WIEŚ

WIERZBNA

WITKÓW

WLEŃ

WOJNOWICE

WOJSŁAWICE

WROCŁAW

WROCŁAW LEŚNICA

WYSZYNA

ZAGÓRZ

ZAGÓRZE ŚLĄSKIE

ZAŁUŻ

ZĄBKOWICE ŚLĄSKIE

ZBĄSZYŃ

ZŁOTORIA k.TORUNIA

ŹRÓDŁA

ŻAGAŃ

ŻARY

ŻELAZNO

ŻMIGRÓD


IMG BORDER=1 style=

ZAMEK W RADZYNIU CHEŁMIŃSKIM, WIDOK OD STRONY ZACHODNIEJ



e wczes­nym śred­nio­wie­czu przy szla­ku han­dlo­wym z Gru­dzią­dza do Go­lu­bia ist­niał w oko­li­cach współ­czes­ne­go Ra­dzy­nia nie­du­ży gród drew­nia­no-ziem­ny za­miesz­ka­ły przy­pusz­czal­nie przez po­gań­skich Pru­sów z ple­mie­nia Po­me­za­nówPomezanie – jedno z plemion pruskich zamieszkujące obszar w przybliżeniu ograniczony rzekami: Osą, Wisłą, Nogatem, Zalewem Drużeńskim oraz linią górnej Drwęcy i dzisiejszego Kanału Elbląskiego. . Wed­ług Rocz­ni­ków Ja­na Dłu­go­sza w ro­ku 1015 miał tę­dy prze­jeż­dżać ksią­żę pol­ski Bo­les­ław Chrob­ry, zdą­ża­ją­cy nad Osę, w któ­rej ko­ry­to wbi­ja­no po­noć drew­nia­ne pa­le dla wy­ty­cze­nia gra­nic zie­mi cheł­miń­skiej. W XII stu­le­ciu funk­cjo­no­wa­ła w tym miej­scu o­sa­da Ra­sin, a przy niej gród na­le­żą­cy do wo­je­wo­dy ma­zo­wiec­kie­go Krys­ty­na, oś­le­pio­ne­go i za­mor­do­wa­ne­go w 1217 ro­ku z po­le­ce­nia księ­cia Kon­ra­da Ma­zo­wiec­kie­go. Po śmier­ci wo­je­wo­dy je­go sy­no­wie sprze­da­li oj­co­wiz­nę za 90 grzy­wien sreb­ra bis­ku­po­wi Prus Chris­tia­no­wi z Oli­wy (+1245), ten z kol­ei za­warł z Krzy­ża­ka­mi u­mo­wę, na pod­sta­wie któ­rej za­trzy­mał dla Koś­cio­ła 2/3 otrzy­ma­nej zie­mi wraz z pra­wem zwierz­chnic­twa nad ca­łym te­ry­to­rium, zaś po­zos­ta­łą część prze­ka­zał na po­trze­by Za­ko­nu Szpi­ta­la Naj­święt­szej Ma­rii Pan­ny Do­mu Nie­miec­kie­go w za­mian za po­moc zbroj­ną na wy­pa­dek za­gro­że­nia ze stro­ny ple­mion prus­kich. Na otrzy­ma­nych od bis­ku­pa te­re­nach wznieś­li Krzy­ża­cy u­moc­nio­ny o­bóz, a w 1234 z na­ka­zu mist­rza kra­jo­we­go Her­ma­na von Balk (+1239) zbu­do­wa­li w je­go miej­scu drew­nia­no-ziem­ny gród wa­row­ny: W ro­ku Pań­skim 1234 brat i mistrz Her­man, kie­dy już u­su­nął z zie­mi cheł­miń­skiej Pru­sów, ze­brał woj­sko bra­ci i zbroj­nych i wy­bu­do­wał za­mek na skra­ju pust­ko­wia roz­cią­ga­ją­ce­go się mię­dzy zie­mią cheł­miń­ską a Po­me­za­nią, w tym miej­scu, gdzie do­cho­dzi­ło do ciąg­łych na­jaz­dów Pru­sów. Gród ten, zwa­ny Rat­zin, ja­ko je­den z nie­wie­lu o­bro­nił się pod­czas pierw­sze­go pow­sta­nia prus­kie­go, któ­re wy­buch­ło w grud­niu 1242. Dzie­więć lat póź­niej krzy­żac­ki Rat­zin był już sie­dzi­bą za­kon­ne­go kon­wen­tu i kom­tu­ra, a pierw­szym poś­wiad­czo­nym kom­tu­rem Ra­dzy­nia zos­tał brat Har­twich.


IMG BORDER=1 style=

ZAMEK W RADZYNIU CHEŁMIŃSKIM, WIDOK OD STRONY ZACHODNIEJ


amek mu­ro­wa­ny za­czę­to wzno­sić praw­do­po­dob­nie na po­cząt­ku trze­ciej ter­cji XIII wie­ku. Pra­ce te zos­ta­ły przer­wa­ne po wy­bu­chu dru­gie­go pow­sta­nia prus­kie­go w 1278 ro­ku, gdy je­den ze zbun­to­wa­nych jać­wies­kich od­dzia­łów zbroj­nych do­wo­dzo­nych przez Sko­man­da z Kra­si­ma znisz­czył, a być mo­że na­wet zdo­był krzy­żac­ką wa­row­nię. Wkrót­ce po us­tą­pie­niu Pru­sów z zie­mi cheł­miń­skiej pra­ce wzno­wio­no, by ukoń­czyć je przy­pusz­czal­nie jesz­cze przed 1329, wte­dy bo­wiem pod prze­wod­nic­twem wiel­kie­go mist­rza Wer­ne­ra von Or­seln (+1330) od­by­ło się w Ra­dzy­niu wiel­kie ze­bra­nie ry­cer­stwa i star­szyz­ny za­kon­nej, pod­czas któ­re­go o­bra­do­wa­no na te­mat wa­run­ków spła­ty świę­to­piet­rzaŚwiętopietrze (tzw. denar świętego Piotra) – polska nazwa opłaty wnoszonej przez władców europejskich na rzecz papiestwa z racji jego zwierzchnictwa nad danymi ziemiami. Świętopietrze jako danina lenna płacone było początkowo przez władców, później obowiązek ten spadł bezpośrednio na ludność, a po reformacji zaniechano jego pobierania w formie czynszu. Obecnie traktowane jest ono jako dobrowolna opłata wnoszona przez wiernych i wynosi rocznie około 100,000,000 dolarów. W ro­ku nas­tęp­nym za­mek bez­sku­tecz­nie pró­bo­wa­ły zdo­być woj­ska Wła­dys­ła­wa Ło­kiet­ka i li­tew­skie­go księ­cia Gie­dy­mi­na. Rów­nież pod­ję­ta przez Wła­dys­ła­wa Ja­gieł­łę pró­ba za­ję­cia go bez­poś­red­nio po bit­wie pod Grun­wal­dem za­koń­czy­ła się nie­po­wo­dze­niem. Świad­czy to o znacz­nej war­toś­ci zam­ko­wych u­moc­nień, si­le wy­po­sa­że­nia, a prze­de wszyst­kim de­ter­mi­na­cji je­go za­ło­gi, po­nie­waż jak in­for­mu­ją współ­czes­ne wy­da­rze­niom kro­ni­ki, w skład ob­sa­dy bro­nią­cej wa­row­ni wcho­dzi­ło za­led­wie pięt­nas­tu star­szych wie­kiem bra­ci ry­ce­rzy wzmoc­nio­nych od­dzia­łem miesz­czan ra­dzyń­skich. War­to do­dać, że ob­lę­że­nie Ra­dzy­nia z lip­ca 1410 ro­ku sta­no­wi­ło roz­gryw­kę nie tyl­ko o zdo­by­cie ko­lej­ne­go przy­czół­ka i przeg­na­nie pa­nów krzy­żac­kich, ale rów­nież o za­ję­cie częś­ci skar­bu za­kon­ne­go, w tym oso­bis­tych sre­ber po­leg­łe­go w bit­wie grun­wal­dzkiej Ul­ri­cha von Jun­gin­gena, któ­re tu­taj zde­po­no­wa­no.


ZAMEK W RADZYNIU WG XIX-WIECZNEJ INWENTARYZACJI, ATLAS ZUR ZEITSCHRIFT FUR BAUWESEN , 1866


róbę za­ję­cia zam­ku pow­tó­rzył Ja­gieł­ło w dniu 21 wrześ­nia 1410 ro­ku. Wed­ług prze­ka­zu Dłu­go­sza pol­ski wład­ca nie pla­no­wał po­cząt­ko­wo ta­kie­go ma­new­ru z o­ba­wy o je­go sku­tecz­ność, gdyż za­mek był bar­dzo sil­ny i dzię­ki po­ło­że­niu, i dzię­ki wa­row­nym mu­rom, lecz póź­niej­sza de­cyz­ja o sztur­mie na Ra­dzyń być mo­że wy­ni­ka­ła z fias­ka w osiąg­nię­ciu naj­waż­niej­sze­go ce­lu wy­pra­wy, czy­li pod­bi­cia sto­li­cy pań­stwa krzy­żac­kie­go w Mal­bor­ku. Tym ra­zem bar­dziej licz­ne i le­piej przy­go­to­wa­ne od­dzia­ły pol­skie po­trze­bo­wa­ły za­led­wie kil­ku go­dzin, aby sztur­mem zdo­być za­mek. Re­la­cję z tych wy­da­rzeń za­mieś­cił w swych Rocz­ni­kach Jan Dłu­gosz. (...) Kie­dy się bo­wiem w woj­sku ro­zesz­ła wieść, że król na­za­jutrz urzą­dza a­tak, led­wie skoń­czy­ło się śnia­da­nie, a bez roz­ka­zu kró­la włas­no­ręcz­nie po­pro­wa­dził (...) ry­ce­rzy do wal­ki i do na­paś­ci na za­mek Ra­dzyń. Woj­sko bo­wiem bez żad­nych na­pom­nień nie­zwyk­le o­cho­czo ru­szy­ło na­przód. Już bo­wiem ry­cerz Do­bies­ław z Oleś­ni­cy z żoł­nie­rza­mi swo­jej cho­rąg­wi roz­bił bra­mę niż­sze­go zam­ku i osła­nia­jąc tar­czą ry­ce­rza, któ­ry te­go do­ko­nał, zos­tał u­go­dzo­ny z mniej­sze­go dzia­ła, czy­li rusz­ni­cy po­cis­kiem, któ­ry prze­dziu­ra­wił tar­czę. Tuż po­tem do gór­ne­go zam­ku wdarł się pierw­szy ry­cerz Piotr Cheł­miń­ski, a za nim kasz­tel­an wiś­lic­ki Flo­rian z Ko­ryt­ni­cy i in­ni, zmu­si­li do u­ciecz­ki vi­ce kom­tu­ra zam­ku, czło­wie­ka od­waż­ne­go, któ­ry na po­cząt­ku wal­ki za­biegł mu dro­gę na ota­cza­ją­cym za­mek mu­rze. Już łow­czy san­do­mier­ski Piotr z Oleś­ni­cy dos­tał się z in­ny­mi ry­ce­rza­mi na przed­mu­rze zam­ku i ran­ny w jed­ną no­gę os­ła­niał się tyl­ko tar­czą, by go z gó­ry nie ugo­dzo­no. Ob­lę­że­ni prze­to u­drę­cze­ni ty­lo­ma nie­szczęś­cia­mi, rzu­ciw­szy broń pod­da­ją za­mek kró­lo­wi, że­by w ra­zie dos­ta­nia się w rę­ce sza­le­ją­cych żoł­nie­rzy, nie mu­sie­li wy­cier­pieć naj­gor­szych rze­czy. Król wkro­czyw­szy do zam­ku w go­dzi­nach wie­czor­nych da­ro­wał ży­cie wszyst­kim ob­lę­żo­nym i wzię­tym do nie­wo­li, mię­dzy któ­ry­mi znaj­do­wa­ło się pięt­nas­tu sta­rych Krzy­ża­ków w po­desz­łym wie­ku, wziął ich jed­nak do nie­wo­li. Nad­to stwier­dziw­szy, że za­mek jest pe­łen znacz­nych skar­bów, klej­no­tów i cen­nych przed­mio­tów o­raz mnós­twa środ­ków żyw­noś­ci, skar­by i klej­no­ty roz­dzie­lił mię­dzy ry­ce­rzy, a za­pa­sy żyw­noś­ci zos­ta­wił zam­ko­wi.


LITOGRAFIA N. ORDY, ALBUM WIDOKÓW, 1880



KOMTUROWIE KRZYŻACCY NA ZAMKU W RADZYNIU CHEŁMIŃSKIM

* Hartwich, 1251-1252
* Hartung, 1278-1280
* Henryk von Vaternrode
* Hartung, 1289-1298
* Peter, 1304
* Hermann, 1312-1321
* Dietrich von Spira, 1332
* Henryk von Bovenden, 1338
* Hartmann, 1339
* Schweder
* Petzold von Korwis
* Jan von Rubesom, 1370-77
* Henryk Gans von Webirstete, 1377-82
* Gotthold von Kurwis, 1382-1383
* Engelhard Rabe von Wildstein
* Werner von Tettingen, 1387-1390
* Henryk Harder, 1390-1391
* Rudolf von Kyburg, 1391-1402
* Wilhelm Folkolt, 1402-1404
* Henryk von Schwelborn, 1404
* Eberhard von Affenfeld, 1404
* Jan von de Dollen, 1407-1409
* Mikołaj von Melin, 1409-1410 (padł pod Grunwaldem)
* Jerzy von Wrisberg, 1411
* Henryk Hold, 1411
* Konrad von Sefeln, 1411-1412
* Otto von Walsbach, 1412-1415
* Andrzej von Sekendorf, 1415-1416
* Fryderyk von Zollern
* Wolf von Sansenhiem, 1416-1421
* Mikołaj von Bergau, 1421-1422
* Mikołaj von Goerlitz, 1432
* Jan von Pommersheim, 1433-1434
* Ludwik von Landsee, 1434
* Georg von Egeling, 1434-1436
* Henryk Marschalk, 1436
* Jan von Erlbach, 1437-1438
* Jan von Gleichen, 1438-1441
* Fryderyk von Nickeritz, 1449
* Dyteryk von Werdenau, 1449-1454




RUINY ZAMKU W RADZYNIU, DIE BAU- UND KUNSTDENKMALER DES KREISES GRAUDENZ, 1894


o zaję­ciu Ra­dzy­nia król ob­sa­dził ją za­ło­gą pol­sko-czes­ką pod do­wódz­twem Cze­cha Jaś­ka z Lam­ber­ku. Led­wie kil­ka dni po tej no­mi­na­cji Jaś­ko zos­tał o­tru­ty, zas­tą­pił go więc pol­ski ry­cerz Do­bies­ław Pu­cha­ła z Węg­ro­wa (+1441), a po nim funk­cję tę spra­wo­wał Woj­ciech Mal­ski her­bu Na­łęcz (+1454). Gdy nie­dłu­go po­tem głów­ny trzon ar­mii pol­skiej na cze­le z kró­lem Wła­dys­ła­wem o­puś­cił Pru­sy Krzy­żac­kie, peł­nią­cy u­rząd na­miest­ni­ka za­kon­ne­go Hen­ryk von Pla­uen pos­ta­no­wił za­mek od­bić. Skoń­czy­ło się szczęś­li­wie tyl­ko na pla­nach, bo­wiem pro­wa­dzo­ne w paź­dzier­ni­ku i lis­to­pa­dzie 1410 ro­ku ob­lę­że­nia nie przy­nios­ły krzy­ża­kom spo­dzie­wa­nych e­fek­tów. Wręcz prze­ciw­nie - pol­ska za­ło­ga nie tyl­ko dziel­nie się o­bro­ni­ła, ale też do­ko­na­ła u­da­ne­go noc­ne­go wy­pa­du na mias­to po­wo­du­jąc du­że stra­­ty u nie­przy­ja­cie­la. W ro­ku nas­tęp­nym na mo­cy us­ta­leń pierw­sze­go po­ko­ju to­ruń­skie­go wa­row­nia po­wró­ci­ła w rę­ce Za­ko­nu. Jed­nak skut­ki tak zwa­nej Wiel­kiej Woj­ny od­czu­wal­ne by­ły tu­taj jesz­cze przez wie­le lat. Bra­ki kad­ro­we by­ły tak znacz­ne, że w 1411 ro­ku w Ra­dzy­niu miesz­ka­ło tyl­ko sześ­ciu bra­ci o­raz kom­tur Hen­ryk Hold, przed ro­kiem za­led­wie skrom­ny wójt nie­wiel­kiej straż­ni­cy w Li­pień­ku. Roz­pro­sze­niu u­leg­ło nie­mal ca­łe mie­nie ru­cho­me, bra­ko­wa­ło bro­ni i zwie­rząt ho­do­wla­nych, fa­tal­nie przed­sta­wiał się stan mu­rów zam­ko­wych. Do ko­lej­nej woj­ny, któ­ra wy­buch­ła w ro­ku 1454 zdo­ła­no to wszyst­ko ja­koś na­pra­wić i upo­rząd­kow­ać, ale za­led­wie dwa ty­god­nie po jej roz­po­czę­ciu, w po­ło­wie lu­te­go zbun­to­wa­ne od­dzia­ły związ­ko­we prze­pro­wa­dzi­ły za­koń­czo­ny zwy­cięs­twem szturm i przeg­na­ły Krzy­ża­ków z mias­ta. Dwa la­ta póź­niej za­cięż­ni Za­ko­nu pró­bo­wa­li za­mek od­bić i pew­nie u­da­ło­by im się te­go do­ko­nać, gdy­by nie tąp­nię­cie jed­nej ze ścian, w wy­ni­ku któ­re­go zgi­nę­ło kil­ku­nas­tu o­ble­ga­ją­cych i ca­ły a­tak u­legł za­ła­ma­niu. Zre­zyg­no­wa­ni, spa­cy­fi­ko­wa­li mias­to, a nas­tęp­nie od­je­cha­li.



FOTOGRAFIE Z PRZEŁOMU XIX I XX STULECIA, KAPLICA ZAMKOWA JESZCZE POZBAWIONA DACHU



W dniu 24 lu­te­go 1397 w Ra­dzy­niu Cheł­miń­skim zos­ta­ło za­ło­żo­ne To­wa­rzys­two Jasz­czur­cze (Ei­dech­sen­bund) - or­ga­ni­za­cja szlach­ty cheł­miń­skiej skie­ro­wa­na prze­ciw­ko sa­mo­wo­li pa­nów za­kon­nych i ich uciąż­li­wej po­li­ty­ce fis­kal­nej. Za­ło­ży­cie­la­mi związ­ku byli Mi­ko­łaj z Ryń­ska, je­go brat Jan z Puł­ko­wa o­raz ich bra­cia cio­tecz­ni Fry­de­ryk i Mi­ko­łaj z Kit­no­wa; wkrót­ce do­łą­czy­li do nich nas­tęp­ni. De­wi­zą or­ga­ni­za­cji ma­ją­cej na ce­lu o­bro­nę jej człon­ków przed wszel­kim bez­pra­wiem by­ła wza­jem­na po­moc o­so­bom i ma­jąt­kiem bez żad­nej nie­wier­noś­ci, fał­szu, zdra­dy o­raz wszel­kiej in­nej chyt­roś­ci prze­ciw­ko każ­de­mu, kto do­ku­cza, gnę­bi albo in­ną krzyw­dę czy­ni za wy­jąt­kiem jed­nak o­so­by wiel­kie­go mist­rza (...), a sym­bo­lem - no­szo­na na tu­ni­ce sreb­rna jasz­czur­ka. Po­cząt­ko­wo or­ga­ni­za­cja dzia­ła­ła le­gal­nie na pod­sta­wie sta­tu­tu uz­na­wa­ne­go przez Krzy­ża­ków i by­ła przez nich to­le­ro­wa­na jako gru­pa bro­nią­ca in­te­re­sów szla­chec­kich. Do pod­zie­mia zesz­ła w ro­ku 1410 po os­kar­że­niu przez Krzy­ża­ków o sprzy­ja­nie in­te­re­som Pol­ski, co nie by­ło poz­ba­wio­ne pod­staw bio­rąc pod u­wa­gę fakt, że pod­czas bit­wy grun­wal­dzkiej Mi­ko­łaj z Ryń­ska wy­co­fał swo­ją cho­rą­giew z wal­ki, a po uwol­nie­niu przez Po­la­ków zło­żył wraz z to­wa­rzy­sza­mi przy­się­gę hoł­­do­wni­czą kró­lo­wi Pol­ski. Jesz­cze w grud­niu te­go sa­me­go ro­ku a­resz­to­wa­no go i kil­ka mie­się­cy póź­niej ścię­to pod za­rzu­tem u­dzia­łu w rze­ko­mym spis­ku kom­tu­ra ra­dzyń­skie­go Je­rze­go Wris­ber­ga na wła­dzę Hen­ry­ka von Pla­ue­na. Dosz­ło rów­nież do prześ­la­do­wań in­nych człon­ków To­wa­rzys­twa, w obro­nie któ­rych wys­tę­po­wa­li m.in. król Wła­dys­ław Ja­gieł­ło o­raz Wiel­ki Ksią­żę Wi­told. W 1440 ro­ku Zwią­zek Jasz­czur­czy wszedł w skład Związ­ku Prus­kie­go, z ini­cja­ty­wy któ­re­go w dniu 4 lu­te­go 1454 roz­po­czę­ło się skie­ro­wa­ne prze­ciw­ko Krzy­ża­kom pow­sta­nie sta­nów prus­kich bę­dą­ce po­cząt­kiem woj­ny trzy­nas­to­let­niej.




FOTOGRAFIE Z PRZEŁOMU XIX I XX STULECIA, KAPLICA ZAMKOWA JESZCZE POZBBAWIONA DACHU


o dru­gim po­ko­ju to­ruń­skim w 1466 ro­ku Ra­dzyń Cheł­miń­ski zos­tał włą­czo­ny do Pol­ski i po od­bu­do­wie ze znisz­czeń wo­jen­nych o­raz a­dap­ta­cji do no­wych ad­mi­nis­tra­cyj­nych funk­cji sta­no­wił sie­dzi­bę kró­lew­skich sta­ros­tów gro­do­wych. Przez po­nad sto lat sta­ros­ta­mi by­li tu Dąb­row­scy her­bu Vir­go Vio­la­ta, przod­ko­wie ge­ne­ra­ła Hen­ry­ka Dąb­row­skie­go. Za ich rzą­dów, pod­czas os­tat­niej woj­ny pol­sko-krzy­żac­kiej 1519-25 obiekt ten peł­nił ro­lę punk­tu sbor­ne­go dla pos­po­li­te­go ru­sze­nia zie­mi cheł­miń­skiej, póź­niej mieś­ci­ła się w nim kwa­te­ra wojsk kró­lew­skich. Znisz­cze­niu u­legł pod­czas ob­lę­że­nia Szwe­dów we wrześ­niu 1628 ro­ku, któ­rzy zdo­by­li wa­row­nię, a nas­tęp­nie roz­sza­bro­wa­li jej wy­po­sa­że­nie i zde­was­to­wa­li wnęt­rza. Za­mek pod­u­padł, a je­go zły stan naj­le­piej od­da­je za­pis lus­tra­cji prze­pro­wa­dzo­nej w 1664 ro­ku: Fun­do­wa­nia jest krzy­żac­kie­go, wew­nątrz od nie­przy­ja­cie­la po częś­ci zruj­no­wa­ny, jed­nak przez dzier­żaw­ców przy pierw­szej bra­mie wjaz­du kil­ka iz­deb na­pra­wio­ne i bro­wa­rek drew­nia­ny pos­ta­wio­ny. Staj­nie po­bu­do­wa­ne, ale na­pra­wy po­trze­bu­ją [...]. W dru­gim dzie­dziń­cu przez fo­sę po­ło­wa po­ko­jów fun­di­tus w ru­i­nie, a w dru­giej po­ło­wi­cy kil­ka iz­deb i ka­pli­ca zos­ta­je, jed­nak na­pra­wy po­trze­bu­ją. Na po­cząt­ku XVIII wie­ku w użyt­ku po­zos­ta­ło już je­dy­nie skrzyd­ło po­łud­nio­we, gdzie w daw­nym re­fek­ta­rzu i ka­pi­tu­la­rzu u­rzą­dzo­no miesz­ka­nia. W ro­ku 1772 po prze­ję­ciu zam­ku przez wła­dze prus­kie w je­go po­miesz­cze­niach ut­wo­rzo­no biu­ra, któ­re na prze­ło­mie stu­le­ci prze­nie­sio­no na te­ren mias­tecz­ka. Od te­go mo­men­tu roz­po­czę­ła się suk­ce­syw­na i zor­ga­ni­zo­wa­na roz­biór­ka wa­row­ni, a uzys­ka­ne w jej wy­ni­ku ce­gły wy­ko­rzys­ta­no na bu­do­wę o­ko­licz­nych do­mostw i ra­tu­sza. W 1837 ro­ku na sku­tek pro­tes­tu miesz­kań­ców Ra­dzy­nia wstrzy­ma­no pra­ce roz­biór­ko­we i już nas­tęp­ne­go la­ta roz­po­czę­to pew­ne dzia­ła­nia ma­ją­ce na ce­lu och­ro­nę za­byt­ku przed dal­szą de­was­ta­cją. W la­tach 80. XIX stu­le­cia pod nad­zo­rem Con­ra­da Stein­brech­ta za­mek częś­cio­wo od­gru­zo­wa­no i za­bez­pie­czo­no w for­mie trwa­łej ru­iny. Sta­łą o­pie­ką kon­ser­wa­tor­ską o­to­czo­no go na po­cząt­ku XX wie­ku; w jej ra­mach o­ko­ło ro­ku 1910 daw­ną kap­li­cę prze­kry­to cha­rak­te­rys­tycz­nym skoś­nym da­chem, któ­ry w po­ło­wie lat 60. zas­tą­pio­no żel­be­to­no­wą po­kry­wą. Nas­tęp­nie częś­cio­wo zre­kon­stru­o­wa­no mu­ry ob­wo­do­we wa­row­ni, a jej te­ren ot­war­to dla ru­chu tu­rys­tycz­ne­go.



FOTOGRAFIE PO 1910 ROKU, KAPLICA JUŻ ZADASZONA



STAROSTOWIE POLSCY NA ZAMKU W RADZYNIU CHEŁMIŃSKIM

* Jakusz ze Świętego, 1454
* Mikołaj Bajerski, 1455
* Gabryel Bażyński, 1458
* Jan Dąbrowski, 1504
* Jan de Lusianis, 1520, 1539-1550
* Hugo Dąbrowski, 1568-1570
* Jan Dąbrowski, 1592
* Paweł Działyński, 1600
* Hugo Dąbrowski
* Jan Weyher, 1614-1626
* Mikołaj Weyher, 1626-1646
* Władysław Gnin-Gniński, 1679-1699
* Piotr Jan Czapski, 1718-1732
* Konstancya Czapska z Gnińskich, 1740
* Tomasz Czapski, 1740-1784




ZAMEK W RADZYNIU W LATACH 30. XX WIEKU



arow­nia w Ra­dzy­niu za­li­cza­na by­ła do gru­py naj­więk­szych i naj­le­piej u­moc­nio­nych w ca­łym Pań­stwie Krzy­żac­kim. Skła­da­ją­ce się praw­do­po­dob­nie z dwóch przed­zam­czy i kla­sycz­ne­go zam­ku wy­so­kie­go za­ło­że­nie ob­ron­ne po­ło­żo­ne by­ło na na­tu­ral­nym wznie­sie­niu za­bez­pie­cza­jąc pro­wa­dzą­cą tę­dy dro­gę z Po­me­za­nii do zie­mi cheł­miń­skiej. Je­go bu­du­lec, po­dob­nie jak więk­szoś­ci za­ło­żeń krzy­żac­kich na te­re­nie Prus, sta­no­wił głów­nie ka­mień pol­ny w częś­ci fun­da­men­to­wej, a da­lej ce­gła for­ma­to­wa i za­pra­wa mu­rar­ska, zaś do wy­koń­cze­nia zas­to­so­wa­no re­lie­fo­we płyt­ki, gla­zu­ro­wa­ne kształt­ki o­raz tzw. sztucz­ny ka­mień wa­pien­ny. W pierw­szym sta­dium bu­do­wy wznie­sio­no zew­nętrz­ną li­nię u­moc­nień i po­ło­żo­ny na pla­nie kwad­ra­tu o bo­ku 52 met­ry dom kon­wen­tu, czte­ro­skrzyd­ło­wy zes­pół bu­dyn­ków miesz­kal­nych o wy­so­koś­ci trzech kon­dyg­na­cji, flan­ko­wa­ny w na­ro­żach przez 36-met­ro­wej wy­so­koś­ci kwad­ra­to­we wie­życz­ki. Pod­czas dru­giej fa­zy prac wy­ko­na­no mu­ro­wa­ny ob­wód przed­zam­cza i przy­sta­wio­no do nie­go za­bu­do­wę wew­nętrz­ną, a w pół­noc­no-za­chod­niej częś­ci za­ło­że­nia zbu­do­wa­no po­tęż­ną wol­no­sto­ją­cą wie­żę os­tat­niej o­bro­ny. Wie­ża ta, za­ło­żo­na w ukła­dzie re­gu­lar­ne­go oś­mio­bo­ku, nie łą­czy­ła się z in­ny­mi bu­dyn­ka­mi i przy­pusz­czal­nie zwień­czo­na by­ła stoż­ko­wym da­chem z kre­ne­la­żem. Dro­ga wjaz­do­wa na dzie­dzi­niec zam­ko­wy bie­gła od str­ony pół­noc­nej wzdłuż wschod­nie­go skrzyd­ła na jed­no z przed­zam­czy, i da­lej przez most zwo­dzo­ny do u­miesz­czo­nej w skrzyd­le po­łud­nio­wym bra­my. Od stro­ny za­chod­niej stał pod­par­ty na jed­nym łu­ku dan­sker - wie­ża us­tę­po­wa peł­nią­ca rów­nież funk­cje ob­ron­ne. Te­ren, na któ­rym wy­bu­do­wa­no za­mek wy­so­ki, od­cię­to na­wad­nia­ną z po­blis­kie­go je­zio­ra fo­są, na­da­jąc mu cha­rak­ter nie­wiel­kiej wys­py. Na po­łud­nie od nie­go u­lo­ko­wa­no roz­leg­łe, tra­pe­zo­i­dal­ne przed­zam­cze o­to­czo­ne mu­ra­mi ob­wo­do­wy­mi z drew­nia­nym gan­kiem. W je­go ob­ręb­ie roz­lo­ko­wa­no funk­cjo­nu­ją­ce na po­trze­by kon­wen­tu za­bu­do­wa­nia gos­po­dar­cze: pie­kar­nie, bro­war, spich­le­rze, staj­nie i wo­zow­nie, ale rów­nież bu­dyn­ki dla służ­by zam­ko­wej. W je­go na­ro­żach us­ta­wio­no włą­czo­ne w li­nię mu­rów dwie wie­życz­ki straż­ni­cze - jed­na z nich peł­ni­ła być mo­że funk­cję łącz­ni­ka z usy­tu­o­wa­nym od wscho­du dru­gim przed­zam­czem (któ­re­go ist­nie­nie po­zos­ta­je w kwes­tii do­mys­łów).



REKONSTRUKCJA ZAMKU W RADZYNIU CHEŁMIŃSKIM WG J. SALMA




REKONSTRUKCJA ZAMKU ŚREDNIOWIECZNEGO WG B. WASIKA, WIDOCZNE MIĘDZY OBYDWIEMA WIZJAMI RÓŻNICE W FORTYFIKACJACH PRZEDZAMCZA POŁUDNIOWEGO I W ROZPLANOWANIU BUDYNKÓW NA TYM TERENIE ORAZ W OBECNOŚCI LUB BRAKU PRZEDZAMCZA WSCHODNIEGO WYNIKAJĄ Z NIEDOSTATKU MATERIAŁÓW ŹRÓDŁOWYCH I SŁABEGO ROZPOZNANIA TERENOWEGO


a­mek wy­so­ki miał ty­po­wą dla bu­dow­nic­twa krzy­żac­kie­go te­go ok­re­su for­mę zam­ku kon­wen­tu­al­ne­go - re­gu­lar­ne­go klasz­to­ru wa­row­ne­go, w któ­rym każ­de­mu skrzyd­łu przy­po­rząd­ko­wa­no ściś­le o­kreś­lo­ną funk­cję. Naj­bar­dziej re­pre­zen­ta­cyj­ne i naj­więk­sze by­ło skrzyd­ło po­łud­nio­we - w nim u­sy­tu­o­wa­no roz­dzie­lo­ne prze­jaz­dem bram­nym dwie og­rom­ne sa­le: ka­pli­cę po stro­nie wschod­niej o­raz prze­kry­ty trój­przęs­ło­wym skle­pie­niem krzy­żo­wo-że­bro­wym i ogrze­wa­ny pie­cem ty­pu hy­po­caus­tum re­fek­tarz peł­nią­cy waż­ne funk­cje za­rów­no pod­czas co­dzien­ne­go ży­cia, jak i is­tot­nych wy­da­rzeń, np. ja­ko miej­sce na­rad ka­pi­tuł. Po­mię­dzy ni­mi, tuż nad prze­jaz­dem bram­nym u­miesz­czo­no nie­wiel­kie miesz­ka­nie wi­ce­kom­tu­ra; nad nim znaj­do­wa­ła się iz­ba z urzą­dze­nia­mi do pod­no­sze­nia mos­tu i bro­ny bram­nej. Do kap­li­cy przy­le­gał ka­pi­tu­larz miesz­czą­cy się w po­łud­nio­wej częś­ci skrzyd­ła wschod­nie­go, któ­re­go pół­noc­ny od­ci­nek zaj­mo­wa­ło dor­mi­to­rium - sy­pial­nia bra­ci za­kon­nych. W krót­kim skrzyd­le za­chod­nim u­lo­ko­wa­no pry­wat­ne iz­by kom­tu­ra i przej­ście do wie­ży la­try­no­wej, pro­wa­dzą­ce przez ga­nek pod­par­ty prze­rzu­co­ną po­nad mię­dzy­mu­rzem ar­ka­dą. W skrzyd­le pół­noc­nym przy­pusz­czal­nie mieś­ci­ła się in­fir­me­ria, a w częś­ci par­te­ro­wej - kuch­nia. Dru­gie pięt­ro wszyst­kich skrzy­deł zaj­mo­wa­ły ma­ga­zy­ny i po­miesz­cze­nia cze­la­dzi, wy­żej zaś był ga­nek ob­ron­ny, usy­tu­o­wa­ny w gru­boś­ci mu­ru i wy­po­sa­żo­ny w strzel­ni­ce. Ko­mu­ni­ka­cję po­zio­mą za­pew­niał mu­ro­wa­ny, skle­pio­ny i przy­kry­ty pul­pi­to­wym da­chem kruż­ga­nek, choć na pod­sta­wie ba­dań ar­che­o­lo­gicz­nych trud­no dziś o­kreś­lić, czy o­ta­czał on dzie­dzi­niec ze wszyst­kich stron. Szczy­ty za­mku ra­dzyń­skie­go oz­do­bio­ne były ster­czy­na­mi, a je­go e­le­wa­cje wzbo­ga­co­no wzo­rem rom­bów wy­ko­na­nych z ciem­nej ce­gły zwa­nej zen­drów­ką.



PLAN ZAŁOŻENIA ZAMKOWEGO WG C. STEINBRECHTA: 1. ZAMEK WYSOKI, 2. PRZEDZAMCZE POŁUDNIOWE,
3. PRZEDZAMCZE WSCHODNIE, 4. FOSA, 5. DROGA DO MIASTA, 6. JEZIORO


PLAN ZAMKU WYSOKIEGO WG S. STEINBRECHTA: 1. WIEŻA GŁÓWNA, 2. REFEKTARZ, 3. IZBA WICEKOMTURA, 4. KAPLICA,
5. KAPITULARZ, 6. DORMITORIUM, 7. INFIRMERIA, 8. KUCHNIA, 9. KOMNATY KOMTURA, 10. DANSKER, 11. KRUŻGANKI



ziś za­mek ra­dzyń­ski to tyl­ko po­kaź­nych roz­mia­rów wspom­nie­nie daw­nej świet­noś­ci po­tęż­ne­go nieg­dyś Za­ko­nu i miej­sce wy­praw mi­łoś­ni­ków his­to­rii sto­sun­ków pol­sko-krzy­żac­kich. Z oka­za­łej przed la­ty wa­row­ni naj­le­piej pró­bę cza­su przetr­wa­ło jej po­łud­nio­we skrzyd­ło - po­zos­ta­łe skrzyd­ła za­cho­wa­ły się w dol­nych par­tiach. Po­dob­nie jak wie­ża głów­na, któ­rej za­la­ne be­to­nem fun­da­men­ty wi­docz­ne są w pół­noc­no-za­chod­niej częś­ci dzie­dziń­ca. W na­kry­tej brzyd­kim, żel­be­to­wym stro­pem ka­pli­cy o­raz w piw­ni­cach skrzyd­ła wschod­nie­go i po­łud­nio­we­go zor­ga­ni­zo­wa­no w mia­rę dos­tęp­nych środ­ków nie­wiel­ką wys­ta­wę o te­ma­ty­ce his­to­rycz­no-ar­che­o­lo­gicz­nej. Dla zwie­dza­ją­cych dos­tęp­ny jest rów­nież ta­ras wi­do­ko­wy znaj­du­ją­cy się po­łud­nio­wo-za­chod­niej wie­życz­ce na­roż­nej; na­le­ży tu­taj jed­nak wspom­nieć o tym, że wąs­kie wej­ście na jej szczyt mo­że sta­no­wić po­waż­ne wyz­wa­nie dla osób o po­nad­prze­cięt­nych ga­ba­ry­tach. Jeś­li jed­nak ko­muś uda się po­ko­nać tę bar­ie­rę, w na­gro­dę bę­dzie mógł roz­ko­szo­wać się wi­do­ka­mi o­ko­licz­nych pól, wsi, a la­tem bez tru­du po­li­czy ciąg­ni­ki ze zbo­żem, sto­ją­ce w ko­lej­ce do po­blis­kie­go e­le­wa­to­ra.


Zamek Radzyń Chełmiński
ul. Waryńskiego, 87-220 Radzyń Chełmiński
tel.: +48 694 959 628

Godziny otwarcia zamku / Ceny biletów



IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

NA DZIEDZIŃCU ZAMKOWYM


IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

KAPLICA W SKRZYDLE POŁUDNIOWYM, GOTYCKI PORTAL NA DRUGIEJ KONDYGNACJI WYKOŃCZONY ZOSTAŁ BARWNĄ CEGŁĄ


IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

EKSPOZYCJA MUZEALNA W PIWNICACH ZAMKOWYCH




adzyń Cheł­miń­ski po­ło­żo­ny jest o­ko­ło 20 km na po­łud­nio­wy wschód od Gru­dzią­dza. Mias­tecz­ko ma do­bre po­łą­cze­nia au­to­bu­so­we z Gru­dzią­dzem, Brod­ni­cą i To­ru­niem. Wi­docz­ne już z dal­szej od­leg­łoś­ci ru­iny sto­ją na pół­noc od nie­wiel­kie­go ryn­ku i na za­chód od za­ni­ka­ją­ce­go o­bec­nie Je­zio­ra Zam­ko­we­go. Sa­mo­chód zos­ta­wić moż­na przy mo­te­lu na łu­ku dro­gi; wi­dzia­łem rów­nież au­ta za­par­ko­wa­ne tuż przed wej­ściem, bez­poś­red­nio na są­sia­du­ją­cym z zam­kiem bo­is­ku pił­kar­skim. (ma­pa zam­ków)




1. W. Antkowiak, P. Lamparski: Zamki i strażnice krzyżackie ziemi chełmińskiej, Graffiti BC 1999
2. M. Haftka: Zamki krzyżackie w Polsce, 1999
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. P. Zaniewski: Szlakami zamków krzyżackich, Muza S.A. 2005
5. B. Wasik: Zamek w Radzyniu Chełmińskim. Technika i etapy budowy siedziby krzyżackich komturów...
6. K. Witkowska: Badania nad średniowiecznymi materiałami budowlanymi z zamku w Radzyniu Chełm.


IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

ZAMEK W RADZYNIU, WIDOK Z TARASU W WIEŻY POŁUDNIOWO-ZACHODNIEJ


IMG BORDER=1 style=

WIDOK NA RUINY OD PÓŁNOCNEGO-ZACHODU


W pobliżu:
Pokrzywno - ruina zamku komturów krzyżackich XIIIw., 7 km
Wąbrzeźno - pozostałości zamku biskupów chełmińskich XIVw., 13 km
Grudziądz - pozostałości zamku komturów krzyżackich XIIIw., 19 km
Rogoźno - ruina zamku krzyżackiego XIIIw., 25 km
Kowalewo Pomorskie - pozostałości zamku komturów krzyżackich XIIIw., 30 km
Lipieniek - pozostałości zamku krzyżackiego XIVw., 30 km




STRONA GŁÓWNA

tekst: 2008, 2019
fotografie: 2015
© Jacek Bednarek