STRONA G紟NA

ZA GRANIC

MINIGALERIA

MAPKI

LITERATURA

KONTAKT

SHIRO & BASIA

KΜDZKO

twierdza k這dzka

BARAN紟 SANDOMIERSKI

BARCIANY

BARDO 印﹖KIE

B…OWA G紑A

BESIEKIERY

B犵ZIN

BIERUT紟

BIESTRZYK紟

BOBOLICE

BOBROWNIKI

BODZENTYN

BOLESTRASZYCE

BOLK紟

BORYSxWICE ZAMKOWE

BROCH紟

BRODNICA

BRZEG

BUKOWIEC

BYDLIN

BYSTRZYCA KΜDZKA

CH犴INY

CHOJNICA

CHOJNIK

CIECHAN紟

CIESZ紟

CIESZYN

CZARNY B紑

CZERNA

CZERNINA

CZERSK

CZ邘TOCHOWA

CZOCHA

CZORSZTYN

鱟IEL紟

D、ROWA

D、R紟NO

DRZEWICA

DZIAΑOWO

DZIERZGO

FREDROPOL (KORMANICE)

GDA垶K

GI玆CKO

GLIWICE

GΜG紟

GNIEW

GNIEWOSZ紟 Z.SZCZERBA

GOLUB-DOBRZY

GOx哸Z

GOLCZEWO

GOΣCH紟

GO列ISZ紟

G紑A

GRODZIEC

GR笈EK

GRUDZI.Z

GRZ犵Y

GRZMI。A z.ROGOWIEC

HOMOLE

IㄞA

INOW笈Z

JANOWICE WIELKIE z.BOLCZ紟

JANOWIEC

JAWOR

JEZIORO G紑ECKIE

KAMIENIEC Z、KOWICKI

KAMIENNA G紑A

KARPNIKI

KAZIMIERZ DOLNY

K邛RZYN

K邛RZYN - KO列I茛

KIELCE

KLICZK紟

KΜDZKO

KOΜ

KONARY

KONIN-GOSxWICE

KORZKIEW

KOWALEWO POMORSKIE

KO映IN WLKP.

K紑NIK

KRAK紟

KRAPKOWICE

KRAPKOWICE - OTM邛

KRASICZYN

KR襾CEWO

KRUSZWICA

KRZY烤A G紑A

KRZY狼OP紑

KSI* WIELKI

KUROZW艼I

KWIDZYN

LEGNICA

LIDZBARK WARMI垶KI

LIPA

LUBIN

LUTOMIERSK

xG紟

犴ZYCA

ΜWICZ

MAJKOWICE

MALBORK

MAx NIESZAWKA

MI犵ZYLESIE

MI犵ZYRZECZ

MIR紟

MOKRSKO

MOSZNA

MST紟

MUSZYNA

MY印ENICE

NAMYS紟

NIDZICA

NIEDZICA

NIEMCZA

NIEMODLIN

NIEPOΜMICE

NOWA RUDA

NOWY S。Z

NOWY WI吉ICZ

ODRZYKO

OGRODZIENIEC (PODZAMCZE)

OJC紟

OLE吉ICA

OLSZTYN (JURA)

OLSZTYN (WARMIA)

OLSZTYNEK

OxWA

OΑRZYCHOWICE KΜDZKIE

OPOCZNO

OPOLE G紑KA

OPOLE OSTR紟EK

OPOR紟

OSSOLIN

OSTR坒NIK

OSTR笈A

OSTR紟 LEDNICKI

OTMUCH紟

PABIANICE

PANK紟

PASTUCH紟

PIESKOWA SKAx

PIOTRK紟 TRYBUNALSKI

PIOTRK紟-BYKI

PIOTROWICE 名IDNICKIE

PxKOWICE

PΜCK

PΜNINA

PΜTY

PODZAMCZE z.OGRODZIENIEC

PODZAMCZE PIEKOSZOWSKIE

POKRZYWNO

POzZYN-ZDR粑

POZNA

PRABUTY

PROCHOWICE

PROSZ紟KA z.GRYF

PRZEMY印

PRZEWODZISZOWICE

PSZCZYNA

PTKAN紟

PYZDRY

RABSZTYN

RACI*EK

RAD紟KA

RADOM

RADZIKI DU浩

RADZY CHEΚI垶KI

RAJSKO

RAKOWICE WIELKIE

RATNO DOLNE

RAWA MAZOWIECKA

RESKO

ROG紟 OPOLSKI

RO烤紟 ZAMEK DOLNY

RO烤紟 ZAMEK G紑NY

RYBNICA

RYBNICA LE吉A

RYCZ紟

RYDZYNA

RYTWIANY

RZ﹖INY

SANDOMIERZ

SANOK

SIEDL犴IN

SIEDLISKO

SIERADZ

SIERAK紟

SIEWIERZ

SMOLE

SOBK紟

SOBOTA

SOCHACZEW

SOSNOWIEC

SREBRNA G紑A

STARA KAMIENICA

STARE DRAWSKO

STARY S。Z

STRZELCE OPOLSKIE

SULEJ紟

SZAMOTUΧ

SZCZECIN

SZTUM

SZUBIN

SZYD紟

SZYMBARK

列INAWKA G紑NA

名IDWIN

名IEBODZIN

名IECIE n.WISㄐ

名IECIE k.LE吉EJ

名INY

TORU

TORU z.DYB紟

TUCZNO

TYNIEC

UD紑Z

UJAZD k.TOMASZOWA

UJAZD KRZY狼OP紑

UNIEJ紟

URAZ

WAyRZYCH z.KSI*

WAyRZYCH z.STARY KSI*

WAyRZYCH z.NOWY DW紑

WARSZAWA z.KR粌EWSKI

WARSZAWA z.UJAZDOWSKI

W、RZE昧O

WENECJA

W癿IERKA

W癿ORZEWO

WIELICZKA

WIELKA WIE

WIERZBNA

WITK紟

WLE

WOJNOWICE

WOJSxWICE

WROCxW

WROCxW LE吉ICA

WYSZYNA

ZAG紑Z

ZAG紑ZE 印﹖KIE

ZAΣ

Z、KOWICE 印﹖KIE

ZB﹖ZY

ZΜTORIA k.TORUNIA

昱笈x

涉GA

涉RY

浩LAZNO

烘IGR笈


WIDOK TWIERDZY OD P茛NOCY, NA PIERWSZYM PLANIE DZIEΜ KORONOWE Z BASTIONAMI: WACxWEM, LUDMIㄐ I JABΜNK, W TLE DON烙N
FOTOGRAFIA LOTNICZA Z LAT 60. XX WIEKU


DZIEJE ZAMKU I TWIERDZY


W

X wieku w miejscu g鏎uj帷ej obecnie nad miastem pot篹nej pruskiej twier­dzy ist­nia gr鏚 Klad­sko (Cladz­co, Gla­cen­si iti­ne­re) na­le­膨­cy do cze­skie­go w豉d­cy S豉w­ni­ka, oj­ca bi­sku­pa pra­skie­go i pierw­sze­go pa­tro­na Pol­ski 鈍. Woj­cie­cha. Gr鏚 ten, wy­mie­nio­ny w kro­ni­ce Kos­ma­sa z da­t 981, praw­do­po­dob­nie sk豉­da si z bu­dyn­k闚 drew­nia­nych oto­czo­nych wa­豉­mi ka­mien­no-ziem­ny­mi z drew­nia­n pa­li­sa­d. Po­sia­da on klu­czo­we zna­cze­nie stra­te­gicz­ne w re­gio­nie Ko­tli­ny K這dz­kiej, kon­tro­lo­wa bo­wiem na­tu­ral­ne przej­軼ie w do­li­nie rze­ki Ny­sy mi­dzy G­r For­te­czn a Ow­cz G­r, kt­rym pro­wa­dzi od wcze­sne­go 鈔e­dnio­wie­cza po­pu­lar­ny trakt han­dlo­wy wio­d­cy z Eu­ro­py po­逝­dnio­wej na Po­mo­rze. Z te­go te wzgl­du miej­sce to sta­no­wi­這 wie­lo­krot­nie przed­miot prze­tar­g闚 i walk to­czo­nych po­mi­dzy cze­ski­mi i pol­ski­mi ksi­輳­ta­mi. W 1114 ro­ku gr鏚 zo­sta znisz­czo­ny przez ksi­cia So­bie­s豉­wa pod­czas zbroj­nych spo­r闚 o suk­ce­sj do ko­ro­ny cze­skiej, a w p騧­niej­szych la­tach na po­wr鏒 od­bu­do­wa­ny przez te­go sa­me­go w豉d­c, kt­ry w 1129 osa­dzi tu­taj ka­szte­la­na Gro­zan­t. Na mo­cy po­ro­zu­mie­nia za­war­te­go po­mi­dzy Bo­le­s豉­wem Krzy­wo­us­tym, a So­bie­s豉­wem w 1137 zie­mia k這dz­ka wraz z mia­stem, na­zy­wa­nym w闚­czas Glacz albo Gla­deen­sis po­zo­sta­豉 w gra­ni­cach pa­stwa cze­skie­go. W na­st瘼­stwie tych wy­da­rze tu­taj w豉­郾ie na wzg­rzu, w s­siedz­twie wznie­sio­ne­go w la­tach 1179-1183 ko­軼io­豉 pod we­zwa­niem 鈍. Wa­c豉­wa pod ko­niec XIII stu­le­cia zbu­do­wa­no mu­ro­wa­ny za­mek. W kro­ni­ce z ro­ku 1300 opi­sy­wa­ny by on ja­ko za­mek miesz­kal­ny wy­so­kiej kla­sy, kom­for­tu, pi瘯­na w cza­sie roz­kwi­tu hrab­stwa k這dz­kie­go. Wa­row­nia ta, b­d­ca sta­陰 sie­dzi­b hra­bi闚 cze­skich, sta­no­wi­豉 naj­wy­瞠j po­這­穎­n cz窷 ze­spo­逝 miej­skie­go, wraz z nim two­rz帷 je­dno­li­ty or­ga­nizm go­spo­dar­czy i obron­ny na po­gra­ni­czu cze­skim.


WIDOK NA POΣDNIOW CZ呇 TWIERDZY OD STRONY UL. CZESKIEJ
NA PIERWSZYM PLANIE BAROKOWY PORTAL JEDNEJ Z KAMIENIC ROZEBRANYCH W LATACH 60. XX WIEKU


Z

amek pe軟i funkcj siedziby urz璠nik闚 czeskiego dwo­ru kr­lew­skie­go, bur­gra­bie­go lub ka­szte­la­na, kt­rych imio­na w wie­lu przy­pad­kach za­cho­wa­造 si w do­ku­men­tach: w 1295 wzmian­ko­wa­ny by Kon­rad de Re­no, po nim Be­nesz z War­ten­ber­ka (1302-05), Al­bert von Pack (1328), Pe­re­gryn von Pe­ter­swal­de (1337) i Wol­fram von Pann­witz (1341-45). W la­tach 1346-50 bur­gra­bi i jed­no­cze­郾ie sta­ro­st k這dz­kim by Al­bert von Cren­witz, na­st瘼­nie w豉­dz w re­gio­nie spra­wo­wa Hen­ryk von Mu­schin i Ha­nusz von Wu­ste­hu­be (oby­dwaj w 1351) oraz Hu­gon von Do­nyr­stein (1352-53), a po­tem m.in.: Han­ko von Kno­blauch­sdorf (1353), Be­nesz z Chu­snik (1355-58), Wolf­hard von Ce­de­lin (1359-63), Po­ta z Ca­sto­lo­vic (1366-77), Ha­nusz z Lu­chim­bur­ka zu Ve­taw (1379), Fri­ri­chin von Czirc­haw (1383-85), czy za­mor­do­wa­ny w 1396 Ste­fan Po­du­ka. W XV wie­ku za­rz康­ca­mi zam­ku byli m.in.: w okre­sie 1414-21 Ber­nard von Glau­biotz, w 1422 ro­ku Jan, ksi­輳 na Opa­wie i Ra­ci­bo­rzu, ka­pi­tan kr­lew­ski, Pu­ta z Ca­sto­lo­vic (1421-34), Mark­ward Trhlik z Mi­dzy­le­sia (1434-40), Has­so Wald­stein (1436-37) oraz Jan z Ta­czi­ge. Prze­ka­zy z dru­giej po­這­wy stu­le­cia wy­mie­nia­j: Ja­na z Warm­sdorf (1459-61), Hen­ry­ka Zi­bic­kie­go z dy­na­stii Po­die­bra­d闚 (1472), Han­sa von Be­ren­stei (1474-77), Han­sa von Pann­witz (1477-82), Si­mo­na von Stan­ko (1482), Ja­co­ba Stan­ke von Ko­ri­tau (1485), czy wresz­cie w 1493 Ja­na Bar­to­szow­skie­go z Lu­ba­nin.


PRZYPUSZCZALNY WIDOK ZAMKU KΜDZKIEGO W 1. POΜWIE XVI WIEKU, PFALZGRAF OTTHEINRICHS REISEBILDER 1536


Husytyzm maj帷y swoje 廝鏚這 w Pradze na kil­ka­dzie­si徠 lat wstrz御­n掖 po­sa­da­mi Czech i 奸­ska, do­tar te do W­gier i Pol­ski, sze­ro­kim echem od­bi si na zie­mi k這dz­kiej. W swych wy­pra­wach na 奸御k cze­scy ta­bo­ry­ci omi­ja­li po­cz徠­ko­wo K這dz­ko, ale mia­sto mi­mo to in­ten­sy­wnie 篡­這 ru­chem hu­syc­kim. S這­wia­ski plebs, ze­pchni­ty w owym cza­sie do pod­rz璠­nej ro­li, wi­za z tym­瞠 ru­chem ogrom­ne na­dzie­je. Nie bez po­wo­du oba­wia­這 si go na­to­miast du­cho­wie­stwo: Au­gu­sty­nia­nie wy­je­cha­li z mia­sta ju w 1421 ro­ku po­zo­sta­wia­j帷 tyl­ko prze­ora Hen­ry­ka. R闚­nie z za­ko­nu fran­cisz­ka­n闚 ucie­k這 kil­ku bra­ci, za­pew­ne do sze­re­g闚 hu­syc­kich.

Nadszed rok 1428, kiedy husyci uzbro­jo­ny­mi gru­pa­mi Sie­rot i ta­bo­ry­t闚 ru­szy­li na 奸御k. Or­ga­ni­za­cji obro­ny K這dz­ka pod­j掖 si ko­men­dant Pu­ta z Ca­sto­lo­vic, na po­le­ce­nie kt­re­go mia­sto zo­sta­這 umoc­nio­ne, a mu­ry na­pra­wio­ne. Ko­men­dant na­ka­za te zbu­rzy kla­sztor i ko­軼i馧 fran­cisz­ka­n闚 na wy­spie Pia­sek, po­nie­wa mo­g造 one da­wa schro­nie­nie hu­sy­tom pod­czas ata­ku na mia­sto. Obl­瞠­nie K這dz­ka przez ta­bo­ry­t闚 roz­po­cz­這 si w mar­cu 1428 ro­ku. We­d逝g prze­kaz闚, po­sta­w 瘸r­li­we­go obro­cy mia­sta mia wte­dy wy­ka­za si prze­or au­gu­stia­n闚 Hen­ryk: gdy rzu­co­ne przez hu­sy­t闚 na 鈔鏚­mie­軼ie p這­n­ce bel­ki wy­wo­豉­造 po­瘸­ry i pa­ni­k w鈔鏚 miesz­ka­c闚, du­chow­ny w zbroi wy­je­cha po­za mu­ry kla­szto­ru, swym przy­k豉­dem za­ch­ca­j帷 obro­c闚 do wal­ki. Szturm si nie uda, a hu­sy­ci pod­pa­liw­szy przed­mie­軼ie wy­ru­szy­li w dal­sz dro­g. Sy­ste­ma­tycz­nie jed­nak ata­ko­wa­li s­sied­nie te­re­ny ko­rzy­sta­j帷 z ba­zy wy­pa­do­wej na Cze­skim Wzg­rzu nie­opo­dal Cho­cie­szo­wa.



W dniu 27 grudnia 1429 na zboczu Czerwonej G鏎y w oko­li­cy wsi Sta­ry Wie­li­s豉w w po­bli­簑 K這dz­ka sto­czy krwa­w po­tycz­k z hu­sy­ta­mi ostat­ni Piast z li­nii Pia­st闚 Zi­bic­kich, ksi­輳 Jan III. Zgi­n掖 w bo­ju, a wraz z nim wie­lu ry­ce­rzy, miesz­czan i ch這­p闚. 350-u z nich po­cho­wa­no w Sza­le­jo­wie, 250-u w Sta­rym Wie­li­s豉­wiu, za 50-u naj­zna­mie­nit­szych - w K這dz­ku. Ata­ki na 奸御k usta­造 w 1434 po po­ko­na­niu ta­bo­ry­t闚 w bi­twie pod Li­pa­na­mi i pod­pi­sa­niu po­ro­zu­mie­nia po­mi­dzy mniej ra­dy­kal­nym obo­zem hu­sy­t闚 a kr­lem cze­skim Zyg­mun­tem Luk­sem­bur­skim. Cie­ka­wost­k z te­go okre­su jest list te­軼ia Pu­ty z Ca­sto­lo­vic do raj­c闚 Zgo­rzel­ca, w kt­rym wspo­mi­na on, 瞠 pa­try­cjat schwy­ta na te­re­nie K這dz­ka 40 zdraj­c闚 udzie­la­j­cych in­for­ma­cji i po­mo­cy hu­sy­tom. Kat ze 安id­ni­cy tra­ci poj­ma­nych przez 14 dni, a wci捫 ich przy­by­wa­這.

z materia堯w informacyjnych Twierdzy, powy瞠j:
Jan 疳磬a na obrazie J.Matejki Bitwa pod Grunwaldem (w ciemnym polu)
Jan Hus spalony na stosie na soborze w Konstancji, rycina 鈔edniowieczna


KΜDZKO NA SZTYCHU Z XVI WIEKU


W

iek XVI i pocz徠ek XVII stulecia to okres sto­pnio­wych lecz sy­ste­ma­tycz­nych prze­obra­瞠 w uk豉­dzie prze­strzen­nym zam­ku, wy­ni­ka­j­cych ze wzro­stu za­in­te­re­so­wa­nia bro­ni pal­n i wpro­wa­dze­nia jej do po­wszech­ne­go u篡t­ku. W 1557 ro­ku Lo­renz Krisch­ke, na­dwor­ny ar­chi­tekt ksi­cia Er­ne­sta Ba­war­skie­go, wzni鏀 na po­逝­dnio­wo-za­chod­nim sto­ku wzg­rza za­mek ni­szy, ota­cza­j帷 go wie­cem sza­c闚 o na­ry­sie ba­stio­no­wym. Roz­bu­do­w for­ty­fi­ka­cji kon­ty­nu­owa nie­zna­ny nam z imie­nia ho­len­der­ski in­篡­nier, kt­ry w la­tach 1620-22 umoc­ni za­mek wy­so­ki o tzw. Ma­造 Sza­niec sk豉­da­j­cy si z sza­ca 鈍. Flo­ria­na i sza­ca Krzy­穎­we­go, oraz o dzie­這 ko­ro­no­we zwa­ne Du篡m Sza鎍em, w sk豉d kt­re­go we­sz造 ba­stio­ny: 安. Fran­cisz­ka (ob. Ja­b這n­ka), 鈍. Lud­mi­造 (Wa­c豉w), 鈍. Le­opol­da (Lud­mi­豉) i 陰­cz­cych ich kur­tyn. Pra­ce te wy­ma­ga­造 zbu­rze­nia sto­j­ce­go na wzg­rzu ko­軼io­豉 鈍. Wa­c豉­wa, a okres ich re­ali­za­cji wy­ni­ka z obaw do­w鏚­c闚 cze­skich przed obl­瞠­niem ce­sar­skim w roz­po­cz­tej w豉­郾ie woj­nie trzy­dzie­sto­let­niej. G堯w­ny za­rys tych umoc­nie prze­trwa p騧­niej­sze au­stria­ckie i pru­skie prze­mia­ny, a czas ich bu­do­wy mo­積a uzna za ce­zu­r w no­wo­篡t­nej for­ty­fi­ka­cji w K這dz­ku. Te i wcze­niej­sze mo­der­ni­za­cje nie ustrze­g造 jed­nak za­這­gi twier­dzy przed za­j­ciem jej przez wro­gie od­dzia­造. Je­sie­ni 1622 ro­ku po sil­nym ostrza­le ar­ty­le­ryj­skim do­wo­dz­cy gar­ni­zon­em k這dz­kim Ber­nard von Thurn pod­da mia­sto i je­go umoc­nie­nia woj­skom ce­sar­skim. Nie­d逝­go po­tem za­mek zo­sta przez Au­stria­k闚 spa­lo­ny.


OBL坒ENIE KΜDZKA PRZEZ WOJSKA CESARSKIE W 1622 ROKU


Wobec zbli瘸j帷ych si wojsk cesarskich, kt­re za­j­造 wszy­stkie prze­喚­cze i przej­軼ia do Zie­mi K這dz­kiej i ob­j­造 w po­sia­da­nie No­w Ru­d, Rad­k闚 i By­strzy­c, do K這dz­ka w dniu 1 lu­te­go 1622 przy­by hra­bia Bern­hardt von Thurn z woj­ska­mi ele­kto­ra Pa­la­ty­na­tu. Obj掖 on do­w鏚z­two nad za­這­g k這dz­k, umoc­ni wa­row­ni i mia­sto. Woj­ska ce­sar­skie na wzg­rzach ota­cza­j­cych K這dz­ko usta­wi­造 ba­te­rie ar­ty­le­ryj­skie. Ich li­czeb­no嗆 wy­no­si­豉 20,000 lu­dzi pod do­w鏚z­twem hra­bie­go Lich­ten­stei­na. Woj­sko­wa za­這­ga zam­ku k這dz­kie­go sk豉­da­豉 si z 1,200 obro­c闚.

Dow鏚ca twierdzy rozkaza spali przed­mie­軼ia, aby nie by造 punk­tem opo­ru dla wro­g闚. Nie­ste­ty, ogie prze­ni鏀 si na 鈔鏚­mie­軼ie, a na­wet na za­mek. Po­瘸r trwa­j­cy nie­ustan­nie przez czte­ry dni i trzy no­ce we­sp馧 z ata­ka­mi ar­ty­le­rii ce­sar­skiej znisz­czy wi瘯­szo嗆 za­bu­do­wy miej­skiej. Osta­tecz­nie, kie­dy woj­ska ce­sar­skie ude­rzy­造 na Bra­m Mo­sto­w, a miesz­ka­com gro­zi­這 prze­dar­cie si od­dzia­堯w wro­ga do mia­sta, pod­j­to de­cy­zj o ka­pi­tu­la­cji. Za­這­g twier­dzy do­pro­wa­dzo­no pod kon­nym kon­wo­jem do 安id­ni­cy, wraz z sie­dem­dzie­si­cio­ma wy­pe­nio­ny­mi 逝­pem wo­za­mi. War­to tu­taj wspo­mnie, 瞠 po stro­nie ce­sar­skiej w wal­kach o K這dz­ko i pod Na­cho­dem bra­造 udzia ce­lem po­skro­mie­nia bun­tu, he­re­ty­k闚 i he­re­zji od­dzia­造 pol­skich li­sow­czy­k闚 do­wo­dzo­ne przez Sta­ni­s豉­wa Stroj­now­skie­go.

z materia堯w informacyjnych Twierdzy



ZAMEK I PANORAMA KΜDZKA NA PI艼NYM SZTYCHU MATTHIASA MERIANA Z OKOΜ 1650 ROKU


J

eszcze zim 1622 z rozkazu w豉dz austriackich wroc豉wski for­ty­fi­ka­tor Wa­len­ty Sa­ebisch przy­go­to­wa re­jestr in­wen­ta­ry­za­cyj­ny zam­ku k這dz­kie­go po je­go obl­瞠­niu. Znisz­cze­nia wo­jen­ne wy­mu­si­造 bo­wiem po­trze­b roz­bu­do­wy ist­nie­j­cych za­這­瞠 obron­nych, w efek­cie kt­rej za­mek prze­obra­zi si mia w przy­sz這­軼i w no­wo­cze­sn twier­dz, spe­nia­j­c wy­mo­gi kla­sycz­nej cy­ta­de­li. Pierw­sze pra­ce ru­szy­造 po ro­ku 1627, gdy eks­plo­zja pi­ciu ton pro­chu zma­ga­zy­no­wa­ne­go w ko­軼iel­nej wie­篡 prze­s­dzi­豉 o ko­niecz­no­軼i roz­bi鏎­ki ko­le­gia­ty i na­pra­wy uszko­dzo­nych mu­r闚 wa­row­ni. Jed­nak do­pie­ro bez­po­鈔e­dnie za­gro­瞠­nie ze stro­ny wojsk szwedz­kich sk這­ni­這 w豉­dze do kon­ty­nu­owa­nia roz­bu­do­wy, trwa­j­cej z prze­rwa­mi do 1741 ro­ku. W tym cza­sie wznie­sio­no po­逝­dnio­wo-za­cho­dni kur­ty­n z dwo­ma ba­stio­na­mi, a tak­瞠 pod­kre­郵a­j­cy cy­ta­de­lo­wy cha­rak­ter for­tu ba­stion Alar­mo­wy, kt­ry os這­ni bra­m po­逝­dnio­w i zwi­za ko­ro­n, kur­ty­n oraz za­mek dol­ny w je­den ob­w鏚 obron­ny. W ro­ku 1664 do ist­nie­j­cych ju umoc­nie do­sta­wio­no wcho­dz­ce w sk豉d dzie­豉 ko­ro­no­we­go ra­we­li­ny: Ja­b這n­ka oraz Pol­ny, oto­czo­ne p造t­k fo­s i kry­t dro­g z czte­re­ma pla­ca­mi bro­ni i sied­mio­ma tra­wer­sa­mi. Po­mi­mo ogrom­ne­go roz­ma­chu prac bu­do­wla­nych cz窷 po­my­s堯w Sa­ebi­scha ze wzgl­d闚 eko­no­micz­nych nie do­cze­ka­豉 si re­ali­za­cji i do­pie­ro re­al­ne za­gro­瞠­nie ze stro­ny Prus upew­ni­這 Hab­sbur­g闚 co do ko­nie­czno­軼i dal­szej roz­bu­do­wy zam­ku, tym ra­zem pod kie­row­ni­ctwem Ja­co­po Ca­ro­ve. W la­tach 1670-1702 wznie­sio­no p馧­ba­stion zwa­ny Tum­skim oraz kur­ty­n Tum­sk, po­nad­to roz­po­cz­to tak­瞠 bu­do­w p馧­ba­stio­nu Orze ma­j­ce­go wraz z sza­cem klesz­czo­wym po­陰­czy twier­dz z mu­ra­mi miej­ski­mi. Cz­軼io­wo uko­czo­ne in­we­sty­cje prze­rwa­這 obl­瞠­nie i pod­da­nie zam­ku Pru­sa­kom wio­sn 1742 ro­ku.



KΜDZKO W 1700 ROKU, CHRONICKEN DER GRAFSCHAFT GLATZ


P

o zaj璚iu 奸御ka przez Prusy Fryderyk II Wielki za­po­cz徠­ko­wa sy­ste­ma­tycz­ne umac­nia­nie usta­lo­nych na no­wo gra­nic po­przez wzno­sze­nie twierdz-wa­row­ni na li­nii od Szcze­ci­na na p馧­no­cy przez G這­g闚, Wro­c豉w, 安id­ni­c, Sre­brn G­r, K這dz­ko a po Ny­s. W 1743 ro­ku no­we pro­je­kty dla mia­sta K這dz­ka spo­rz­dzi uta­len­to­wa­ny ho­len­der­ski for­ty­fi­ka­tor, znaw­ca fran­cu­skiej szko­造 for­ty­fi­ka­cyj­nej Ger­hard Cor­ne­lius de Wall­ra­ve. Za­pro­po­no­wa on prze­bu­do­w i ro­zwi­ni­cie umoc­nie od stro­ny p馧­noc­nej, za­bez­pie­cze­nie p馧­noc­no-wscho­dniej dro­gi kry­tej, bu­do­w sza­ca klesz­czo­we­go przy sto­ku wscho­dnim oraz wzmoc­nie­nie po­逝­dnio­we­go wja­zdu do wa­row­ni. Re­ali­zo­wa­ne przez nie­mal dwa­dzie­軼ia lat pra­ce przy­nio­s造 efekt w po­sta­ci sil­ne­go for­tu, w pe­ni za­bez­pie­cza­j­ce­go wscho­dnie po­dej­軼ie do twier­dzy i blo­ku­j­ce­go do­li­n Ny­sy K這dz­kiej. W tym cza­sie wy­ko­pa­no fo­s two­rz­c gwia­寮zi­sty p豉szcz - ze­wn皻rz­ny ob­w鏚 obron­ny, po­nad­to dro­g ukry­t pod ra­we­li­na­mi wy­pro­fi­lo­wa­no i od­dzie­lo­no fo­s od p豉sz­cza, a na fron­cie za­cho­nim p豉szcz prze­d逝­穎­no do ba­stio­nu Orze, kt­ry wy­po­sa­穎­no w zie­mne sta­no­wi­sko ognio­we zwa­ne s這­ni­czo­貫m. W 1748 ro­ku Wall­ra­ve zo­sta oskar­穎­ny o nad­u篡­cia fi­nan­so­we i zdra­d sta­nu, a na­st瘼­nie uwi­zio­ny w twier­dzy Ma­gde­burg (kt­r sam za­pro­je­kto­wa), gdzie do­ko­na 篡­wo­ta. Je­go dzie­這 kon­ty­nu­owa pru­ski ma­jor in­篡­nie­rii i kr­lew­ski kar­to­graf Chri­stian Frie­drich von Wre­de, kt­ry po­przez za­sto­so­wa­nie wa­逝 i tran­szei bieg­n­cych przez sto­ki obu wznie­sie po­陰­czy Twier­dz G堯w­n z for­tem Ow­czej G­ry. Le­膨­cy na prze­ciw­nym brze­gu Ny­sy K這dz­kiej fort po­si­ko­wy na Ow­czej G­rze ufor­mo­wa­ny zo­sta na kszta速 gwia­zdy sze­軼io­ra­mien­nej. Wznie­sio­no go w la­tach 1744-50, aby unie­mo­磧i­wi ostrze­li­wa­nie Twier­dzy G堯w­nej ze szczy­tu wznie­sie­nia, u豉­twi ob­ser­wa­cj p馧­noc­no-wscho­dnich przed­p鏊 i po­pra­wi kon­tro­l dro­gi bieg­n­cej w kie­run­ku Wro­c豉­wia. Oko­這 1750 w sk豉d ist­nie­j­cych umoc­nie w陰­czo­na zo­sta­豉 te D­bo­wa G­ra wraz z kry­t re­du­t zwa­n 真­ra­wiem. Roz­bu­do­wa­no tak­瞠 sy­stem chod­ni­k闚 mi­ner­skich umo­磧i­wia­j­cych skry­te po­dej­軼ie na przed­po­le i wy­sa­dze­nie dzia nie­przy­ja­cie­la. Ze wzgl­du na wy­so­kie ko­szty, pla­ny do­ty­cz­ce te­go ele­men­tu for­ty­fi­ka­cji nie zo­sta­造 jed­nak ni­gdy w pe­ni zre­ali­zo­wa­ne.



KOLEJNA WSPANIAx PANORAMA MIASTA, FRIEDRICH BERNHARD WEHRNER 1737


W 1760 roku Twierdza K這dzka zosta豉 zdo­by­ta przez woj­ska au­striac­kie, kt­re oku­po­wa­造 j przez trzy na­st瘼­ne la­ta. Wy­da­rze­nie to za­s逝­gu­je na szcze­g鏊­n uwa­g z te­go wzgl­du, 瞠 K這dz­ko w swo­jej d逝­giej hi­sto­rii ni­gdy do­t康 nie zo­sta­這 zdo­by­te sztur­mem. Do­sz這 do te­go pod­czas woj­ny sie­dmio­let­niej (1757-63), w kt­rej Pru­sy mu­sia­造 sta­wi czo­這 ko­ali­cji czte­rech ar­mii: Au­strii, Ro­sji, Fran­cji i Sa­kso­nii. Stra­te­gicz­nym ce­lem Au­stria­k闚 by­這 od­zy­ska­nie 奸­ska z Hrab­stwem K這dz­kim, ja­kie utra­ci­li w wy­ni­ku Wiel­kiej Woj­ny 奸­skiej. 7 czerw­ca 1760 mia­sto zo­sta­這 oto­czo­ne i pod­j­to przy­go­to­wa­nia do obl­瞠­nia. Si­造 oble­ga­j­cych pod do­w鏚z­twem gen. Dras­ko­wi­cza li­czy­造 oko­這 17.000 穎­nie­rzy, za­這­g zam­ku na­to­miast sta­no­wi­造 4 ba­ta­lio­ny pie­cho­ty, 1 ba­ta­lion gre­na­die­r闚, 1 kom­pa­nia mi­ne­r闚, 60 hu­za­r闚, 300 re­kru­t闚 i ob­s逝­ga ar­ty­le­rii dla 200 dzia, w su­mie oko­這 2.500 穎­nie­rzy. Ca­這­軼i wojsk do­wo­dzi Pie­mont­czyk, pp趾 Jo­hann d'O. Trzy­krot­nie wy­su­wa­no pod adre­sem ob­l­穎­nych pro­po­zy­cje ka­pi­tu­la­cji, nie cof­ni­to si tak­瞠 przed pr­b prze­kup­stwa d'O kwo­t 70 ty­si­cy gul­de­n闚 i obiet­ni­c 豉­ski ce­sa­rzo­wej Ma­rii Te­re­sy. Fia­sko tych sta­ra sk這­ni­這 Au­stria­k闚 do pod­j­cia de­cy­zji o wzi­ciu zam­ku sztur­mem. Przy­pro­wa­dzo­no z O這­mu­ca ci­磬 ar­ty­le­ri, a 25 lip­ca pod K這dz­ko przy­by g堯w­no­do­wo­dz­cy woj­ska­mi au­stria­ckim na 奸­sku gen. Lau­don, kt­ry wy­zna­czy ter­min roz­po­cz­cia sztur­mu o 鈍i­cie dnia na­st瘼­ne­go. O godz. 3 nad ra­nem 26 lip­ca prze­m­wi­造 dzia­豉 kie­ru­j帷 ogie na twier­dz i bra­my miej­skie, a oszcz­dza­j帷 sa­mo mia­sto. Dzia­豉 pru­skie tyl­ko cza­sa­mi od­po­wia­da­造 og­niem, a wkr鏒­ce za­mil­k造 zu­pe­nie, gdy wy­zna­cze­ni do ich ob­s逝­gi lu­dzie, ko­rzy­sta­j帷 z za­mie­sza­nia, ucie­kli w po­p這­chu.

Szczeg鏊nie dramatyczny by przebieg walk w re­du­cie 真­raw, li­cz­cej led­wie 34 obro­c闚. Kie­dy w wa­造 ude­rzy pierw­szy po­cisk, po­這­wa od­dzia­逝 zer­wa­豉 si ze swych miejsc i zbie­g豉 po skar­pie w d馧, od­da­j帷 si w r­ce Au­stria­k闚. Wi­dz帷 za­mie­sza­nie w sze­re­gach obro­ny Lau­don ze­bra 300 ochot­ni­k闚 i roz­ka­za im za­j望 na wp馧 opusz­czo­n re­du­t. Na kar­kach ucie­ka­j­cych Pru­sa­k闚 od­dzia­造 Au­stria­ckie wdar­造 si do pierw­szej li­nii for­t闚 twier­dzy i nie­mal­瞠 ni­gdzie nie na­po­ty­ka­造 opo­ru. 皋­nie­rze pru­scy, w znacz­nej cz­軼i si­陰 wcie­le­ni do ar­mii, prze­cho­dzi­li te­raz set­ka­mi na stro­n nie­przy­ja­cie­la, a nad­cho­dz­ce od­dzia­造 au­stria­ckie wi­ta­li okrzy­ka­mi na cze嗆 ce­sa­rzo­wej. Sta­cjo­nu­j­cy w mie­軼ie d'O pr­bo­wa jesz­cze ra­to­wa sy­tu­acj wy­sy­豉­j帷 do twier­dzy od­wo­dy, jed­nak i one po­sz造 wkr鏒­ce w roz­syp­k. Znaj­du­j­cy si na zam­ku ofi­ce­ro­wie do­pe­ni­li roz­mia­r闚 kl­ski, kie­dy nie pr­bu­j帷 na­wet po­ro­zu­mie si z g堯w­no­do­wo­dz­cym, roz­ka­za­li ude­rzy w b­bny na znak ka­pi­tu­la­cji i pod­da­li wa­row­ni.

Tym oto sposobem po zaledwie kilku godzinach wal­ki od­dzia­造 ce­sar­skie, tra­c帷 je­dy­nie 68 za­bi­tych i 144 ran­nych, za­w豉d­n­造 pru­skim "klu­czem do 奸­ska". W r­ce zwy­ci瞛­c闚 wpa­d造 33 sztan­da­ry woj­sko­we, za­pa­sy 篡w­no­軼i, amu­ni­cji oraz bro­ni. Pod­pi­sa­ny 15 lu­te­go 1763 ro­ku po­k鎩 w Hu­bert­sbur­gu po­這­篡 kres d逝­giej woj­nie. Hrab­stwo K這dz­kie, po­mi­mo 瞠 Au­stria­cy pro­po­no­wa­li je­go wy­mia­n na 奸御k opaw­ski i kar­niow­ski, od­da­ne zo­sta­這 Pru­som. R闚­nie w 1763 od­by si we Wro­c豉­wiu s康 wo­jen­ny nad ofi­ce­ra­mi od­po­wie­dzial­ny­mi za pe­cho­w obro­n K這dz­ka. Pp趾 d'O zo­sta ska­za­ny na 鄉ier przez roz­strze­la­nie, ale ju w miej­scu egze­ku­cji u豉­ska­wio­no go i wy­rok 鄉ier­ci za­mie­nio­no na wy­gna­nie. Zmar w przy­tu­ku dla ubo­gich w Tu­ry­nie w 1775 ro­ku.

z materia堯w informacyjnych Twierdzy
na rycinie powy瞠j: plan obl篹enia K這dzka przez Austriak闚 podczas wojny siedmioletniej



TWIERDZA I MIASTO NA RYCINIE JOHANNA DAVIDA SCHLEUEN WEDΣG RYSUNKU FRIEDRICHA BERNHARDA WEHRNERA, 1750


O

bl篹enie i zdobycie fortyfikacji k這dzkich przez woj­ska au­stria­ckie w 1760 ro­ku wy­ka­za­造 sze­reg bra­k闚 i s豉­bych pun­kt闚 w sy­ste­mie obron­nym bu­dow­li. Po pod­pi­sa­niu po­ko­ju w Hu­bert­sbur­gu po­wr­ci­豉 ona w r­ce Prus i pod kie­run­kiem bu­dow­ni­cze­go twier­dzy w Srebr­nej G­rze p趾. Lud­wi­ka von Re­ge­le­ra roz­po­cz­to ko­lej­ny etap roz­bu­do­wy na­da­j­cy twier­dzy k這dz­kiej ko­co­wy, zbli­穎­ny do wsp馧­cze­sne­go kszta速. Ro­ze­bra­no ana­chro­nicz­ny za­mek go­tyc­ki, kt­re­go miej­sce za­j掖 字鏚­sza­niec-Don­穎n - for­ma klesz­czo­wa oka­la­j­ca wie­lo­bocz­ny dzie­dzi­niec we­wn皻rz­ny, wy­po­sa­穎­na w cy­lin­drycz­n wie­輳 ob­ser­wa­cyj­n, oto­czo­na 豉­cu­chem ba­stio­no­wym i ka­za­ma­ta­mi. Don­穎n by naj­wy­瞠j usy­tu­owa­nym, cen­tral­nym ele­men­tem ze­spo­逝 for­tecz­ne­go, z te­go te wzgl­du trak­to­wa­ny by ja­ko miej­sce osta­tecz­nej obro­ny w przy­pad­ku sku­tecz­ne­go ata­ku prze­ciw­ni­ka. Na ru­inach zam­ku dol­ne­go wznie­sio­no s這­ni­czo­這 przed­zam­cza, ba­stion Wi­dok oraz ba­stion Wy­so­ki - os豉­nia­j­ce Don­穎n od po­逝­dnia. Oko­這 1780 ro­ku zbu­do­wa­no sied­mio­ra­mien­ny p豉szcz wo­k馧 ko­ro­ny ni­skiej for­tu Ow­cza G­ra - p豉szcz ten, po­dob­nie jak w Twier­dzy G堯w­nej, umoc­nio­no skar­po­wy­mi ka­po­nie­ra­mi w k­tach klesz­czy. Wy­ko­na­no tak­瞠 sie skom­pli­ko­wa­nych chod­ni­k闚, piw­nic, ka­za­mat i in­nych po­miesz­cze, w tym dro­gi ewa­ku­acyj­ne, kt­re mo­積a by­這 wy­ko­rzy­sta na wy­pa­dek za­gro­瞠­nia. Uno­wo­cze­郾io­ne zo­sta­造 r闚­nie for­ty­fi­ka­cje wo­k馧 mia­sta, w kt­rych po­wsta­造 licz­ne ma­ga­zy­ny i bu­dyn­ki ko­szar woj­sko­wych. Re­ali­zo­wa­ne w p騧­niej­szym okre­sie in­we­sty­cje ce­cho­wa ogra­ni­czo­ny za­kres, bez wp造­wu na fi­nal­ny kszta速 bu­dow­li.


PANORAMA KΜDZKA Z OKOΜ 1800 ROKU


Jedn z bardziej przy­gn­bia­j­cych hi­sto­rii zwi­za­nych z twier­dz i funk­cj, ja­k pe­ni­豉, by przy­pa­dek ks. Faul­ha­be­ra z 1757 ro­ku. Du­chow­ne­go oskar­穎­no o wznie­ca­nie nie­po­ko­ju i pod­瞠­ga­nie 穎­nie­rzy do de­zer­cji, a na­st瘼­nie uwi­zio­no. Zam­kni­to go w odo­so­bnie­niu i po­zba­wio­no wszel­kich praw, kt­re zwy­kle przy­s逝­gi­wa­造 wi篥­niom, m.in. nie wol­no mu by­這 przyj­mo­wa wi­zyt i ko­re­spon­do­wa. Faul­ha­ber uwa­瘸 si za nie­win­ne­go i chc帷 po­tom­nym udo­wo­dni t nie­win­no嗆, wy­ry na ku­becz­ku cy­no­wym kil­ka scen ze swo­je­go 篡­cia, po­s逝­gu­j帷 si przy tym sprz帷z­k od bu­t闚.

W dniu 29 grud­nia 1757 ro­ku z sa­me­go ra­na wy­pro­wa­dzo­no go z ce­li i po­wie­szo­no. W ce­lu znie­ch­ce­nia ewen­tu­al­nych zwo­len­ni­k闚 dy­sy­den­ckich wy­st­pie ksi­dza je­go cia­這 po­wie­szo­no na szu­bie­ni­cy usta­wio­nej w po­bli­簑 twier­dzy, tak by by­這 ono do­sko­na­le wi­docz­ne. Z roz­ka­zu kr­la pru­skie­go Fry­de­ry­ka II zw這­ki wi­sia­造 tam dwa i p馧 ro­ku, jed­nak oka­za­這 si, 瞠 na­wet po up造­wie tak d逝­gie­go cza­su nie ule­g造 one roz­k豉­do­wi. Przy­pa­dek Faul­ha­be­ra, uzna­ne­go wkr鏒­ce za m­czen­ni­ka, sta si g這­郾y w ca­造m hrab­stwie k這dz­kim, a za­in­te­re­so­wa­nie nim wy­ra­zi­豉 na­wet sa­ma ce­sa­rzo­wa Ma­ria Te­re­sa. Po la­tach cy­no­wy ku­be­czek ze sce­na­mi z je­go 篡­cia tra­fi ja­ko eks­po­nat do lo­kal­ne­go mu­ze­um, po 1945 jed­nak za­gi­n掖.


OBL坒ENIE TWIERDZY PRZEZ FRANCUZ紟 W 1807 ROKU, AKWAFORTA HORACEGO VERNET'A Z 1880 ROKU


T

wierdza K這dzka odegra豉 skromny epizod w cza­sie obro­ny 奸­ska pod­czas woj­ny pru­sko-fran­cu­skiej to­cz­cej si w la­tach 1806-1807, po­zo­sta­j帷 po ka­pi­tu­la­cji Ny­sy je­dy­nym obok Srebr­nej G­ry nie zdo­by­tym pru­skim ba­stio­nem na tym te­re­nie. Do­wo­dz­cym si­豉­mi pru­ski­mi by w闚­czas ge­ne­ral­ny gu­ber­na­tor 奸­ska hra­bia Frie­drich Wil­helm von Göt­zen, kt­ry dy­spo­no­wa si­陰 10.000 穎­nie­rzy, przy czym w sa­mej twier­dzy kwa­te­ro­wa­這 ich po­nad 4.000. Licz­bie tej fran­cu­ski ksi­輳 Hie­ro­nim, brat Na­po­le­ona Bo­na­par­te, m鏬 prze­ciw­sta­wi oko­這 13.000 lu­dzi, w鈔鏚 nich dwa szwa­dro­ny pol­skich u豉­n闚 w si­le 300 sza­bel. Pod pre­sj zbli­瘸­j­cych si w szyb­kim tem­pie wojsk wro­ga i w oba­wie przed obl­瞠­niem wzno­wio­no pra­ce nad roz­bu­do­w kry­tych chod­ni­k闚 mi­ner­skich, za u pod­n­瘸 for­tu na po­逝­dnio­wym je­go przed­po­lu wy­bu­do­wa­no ob霩 wa­row­ny. W wy­ni­ku to­czo­nych 23 czerw­ca 1807 walk o wie Jasz­ko­w Dol­n woj­ska na­po­le­o­skie zbli­篡­造 si do obo­zu i no­c z 23 na 24 czerw­ca roz­po­cz­造 atak, kt­ry przy­ni鏀 oby­dwu stro­nom stra­ty oko­這 ty­si­ca za­bi­tych i ran­nych. Szturm za­ko­czy si zdo­by­ciem obo­zu i pod­pi­sa­niem ak­tu ka­pi­tu­la­cji przez von Göt­ze­na, jed­nak Fran­cu­zi do twier­dzy ni­gdy nie we­szli. Wkr鏒­ce bo­wiem og這­szo­no za­wie­sze­nie bro­ni, a pod­pi­sa­ny 9 lip­ca trak­tat po­ko­jo­wy w Tyl­篡 za­ko­czy dzia­豉­nia wo­jen­ne.




FESTUNG GLATZ NA PI艼NYCH KOLOROWANYCH POCZT紟KACH Z POCZ﹗KU XX WIEKU


W roku 1800 twierdz w K這dzk­u zwie­dza od­by­wa­j­cy po­dr騜 po 奸­sku John Quin­cy Adams, p騧­niej­szy pre­zy­dent Sta­n闚 Zjed­no­czo­nych. Tak oto opi­sy­wa swo­je wra­瞠­nia z te­go miej­sca: W 鈔o­d ra­no, 27. sierp­nia wy­szli­鄉y po­za mu­ry mia­sta, aby przyj­rze si wkro­cze­niu dw鏂h re­gi­men­t闚 i ba­ta­lio­nu gre­na­die­r闚, kt­re two­rz za­這­g for­te­cy - by­造 na prze­gl­dzie w Ny­sie. P騧­niej gu­ber­na­tor to­wa­rzy­szy nam do for­te­cy po­這­穎­nej na stro­mym wzg­rzu z jed­nej stro­ny mia­sta. By­豉 jed­n z naj­wi瘯­szych na 奸­sku, zo­sta­豉 jed­nak za­j­ta przez Au­stria­k闚 w 1760 dzi­ki tch­rzo­stwu ko­men­dan­ta. Po­k鎩 w ro­ku 1763 od­da j Pru­som i od te­go cza­su wy­da­no kil­ka mi­lio­n闚 do­la­r闚, 瞠­by j uczy­ni jesz­cze trud­niej­sz do zdo­by­cia. W ostat­nich trzech la­tach zbu­do­wa­no bli­sko szczy­tu po­miesz­cze­nie na osiem­set lu­dzi mniej wi­cej, z tak moc­ny­mi i gru­by­mi mu­ra­mi, 瞠 woj­sko w nim zam­kni­te by­這­by bez­piecz­ne na­wet w cza­sie bom­bar­do­wa­nia. Na sa­mym szczy­cie znaj­du­je si wie­瘸 stra­ni­cza, z kt­rej mie­li­鄉y cu­dow­ny wi­dok na wszyst­kie stro­ny. Wi­da by­這 ca­陰 oko­li­c K這dz­ka oto­czo­n wie­cem g鏎 dzie­l­cych j od Czech i G鏎­ne­go i Dol­ne­go 奸­ska. Przy­po­mi­na ogrom­ny ko­cio i tak j na­zy­wa­j miesz­ka­cy. Na wie­篡 umiesz­czo­no, na roz­kaz Fry­de­ry­ka II, fi­gu­r 鈍. Ja­na Ne­po­mu­ce­na, pa­tro­na Czech. Na wie­篡 trzy­ma­j r闚­nie okr庵­造 st馧 z na­zwa­mi wszyst­kich wio­sek, umiesz­czo­ny­mi do­k豉d­nie w kie­run­ku ich po­這­瞠­nia, aby w ra­zie po­瘸­ru wie­dzie od ra­zu, do­k康 spie­szy z po­mo­c...



POKAZ GRENADIER紟 W DNI FRYDERYCJA垶KIE, LATA 20. XX WIEKU, NI浩J WIDOK TWIERDZY OD POΣDNIA (Z PORTRETEM FRYDERYKA WIELKIEGO)


K

r鏒ki okres kampanii napoleo雟kiej, kiedy miasto oble­ga­ne by­這 przez woj­ska fran­cu­skie Hie­ro­ni­ma Bo­na­par­te­go, sta­nowi ostat­ni w hi­sto­rii Twier­dzy K這dz­kiej are­n dzia­豉 wo­jen­nych. Nie­wiel­ka mo­der­ni­za­cja z lat 1808-11 po­le­ga­j­ca na oto­cze­niu for­tu wie­cem sza­c闚 i re­dut nie mo­g豉 zmie­ni fa­ktu, 瞠 wo­bec roz­wo­ju tech­ni­ki wo­jen­nej je­go mi­li­tar­na war­to嗆 stra­ci­豉 na zna­cze­niu. W po­這­wie XIX wie­ku kom­pleks z tej per­spe­kty­wy by ju w豉­軼i­wie bez­u篡­tecz­ny i s逝­篡 od­t康 sko­sza­ro­wa­niu 穎­nie­rzy oraz ja­ko cie­sz­ce si z陰 s豉­w ci篹­kie wi­zie­nie woj­sko­we, w kt­rym trzy­ma­no m.in. po­wsta­c闚 stycz­nio­wych z Wiel­ko­pol­ski, je­c闚 fran­cu­skich z woj­ny fran­cu­sko-pru­skiej i wie­lu nie­miec­kich dzia­豉­czy le­wi­co­wych. Jesz­cze przed dru­g woj­n 鈍ia­to­w po­逝­dnio­w cz窷 Twier­dzy G堯w­nej udo­st瘼­nio­no zwie­dza­j­cym. Kie­dy woj­na wy­bu­ch豉, w za­rz­dza­nym przez SS i Ab­we­hr wi­zie­niu osa­dza­no je­c闚 po­cho­dz­cych z pod­bi­tych kra­j闚, w鈔鏚 nich oko­這 200 fi­skich ma­ry­na­rzy i lot­ni­k闚, kt­rych na prze­這­mie 1943 i 1944 ro­ku mor­do­wa­no strza­豉­mi w po­ty­li­c, a cia­豉 wrzu­ca­no do ba­se­nu w wap­nem. W po­這­wie 1944 cz窷 kom­ple­ksu wy­dzie­lo­na zo­sta­豉 na prze­nie­sio­n tu­taj z υ­dzi fa­bry­k zbro­je­nio­w AEG pro­du­ku­j­c apa­ra­tu­r ra­dio­w dla nie­miec­kich 這­dzi pod­wod­nych, a tak­瞠 cz­軼i do sa­mo­lo­t闚 i ra­kiet V-1. Wraz z fa­bry­k przy­wie­zio­no do K這dz­ka oko­這 1500 os鏏 na­ro­do­wo­軼i pol­skiej ja­ko ro­bot­ni­k闚 przy­mu­so­wych. Z ust tych, co prze­篡­li oku­pa­cj, pa­da­造 po woj­nie ci篹­kie oskar­瞠­nia: Wi篥­nio­wie z naj­ci篹­szy­mi wy­ro­ka­mi by­li z re­gu­造 po ro­ku roz­strze­li­wa­ni. Ulu­bio­nym miej­scem eg­ze­ku­cji by dla SS-ma­n闚 drew­nia­ny most przy Ho­hes Ba­stion. Mar­twi wi篥­nio­wie wpa­da­li do za­ro­郾i­tej buj­ny­mi chwa­sta­mi fo­sy. Ra­no gra­ba­rze wy­ci­ga­li tru­py i za­no­si­li na cmen­tarz. Fa­bry­ka w K這dz­ku funk­cjo­no­wa­豉 do mar­ca 1945 ro­ku, gdy w oba­wie przed wkro­cze­niem Ar­mii Czer­wo­nej ewa­ku­owa­no j do w這s­kiej Tu­ryn­gii. Ten naj­now­szy epi­zod w dzie­jach Twier­dzy jest bar­dzo ta­jem­ni­czy. Ist­nie­j przy­pusz­cze­nia, 瞠 u schy­ku woj­ny ukry­to w jej pod­zie­miach znacz­n ilo嗆 d鏏r kul­tu­ry ma­ter­ial­nej zra­bo­wa­nych w Pol­sce i in­nych oku­po­wa­nych pa­stwach, a tak­瞠 de­po­zy­t闚 ban­k闚 i nie­miec­kiej lud­no­軼i cy­wil­nej, cho ofi­cjal­nie ni­cze­go war­to­軼io­we­go ni­gdy tu­taj nie zna­le­zio­no.



TWIERDZA PODCZAS 2. WOJNY 名IATOWEJ


NAJSΧNNIEJSI WI坌NIOWIE TWIERDZY KΜDZKIEJ

Wac豉w Kinsky – wi瞛iony w okresie od 18 mar­ca do 18 ma­ja 1616. Ma­gnat wy­wo­dz­cy si z mo­積e­go ro­du cze­skie­go, ska­za­ny za in­try­gi i spi­sko­wa­nie prze­ciw­ko kr­lew­skiej w豉­dzy w Cze­chach. Ws豉­wio­ny bra­wu­ro­w uciecz­k, zre­ali­zo­wa­n przy po­mo­cy kwa­su, sznu­ro­wa­nej dra­bin­ki i du­瞠j ilo­軼i al­ko­ho­lu.

Hans Ulrich von Schaffgotsch – uwi瞛iony w dniu 25 lu­te­go 1634. Wiel­mo­瘸 郵­ski, do­w鏚­ca wojsk hab­sbur­skich w woj­nie 30-let­niej, w豉­軼i­ciel zam­ku Choj­nik, ska­za­ny za bunt prze­ciw­ko ce­sa­rzo­wi i osa­dzo­ny w twier­dzy k這dz­kiej. Na­st瘼­nie prze­wie­zio­ny do Wied­nia, tor­tu­ro­wa­ny i ska­za­ny na ka­r 鄉ier­ci. Egze­ku­cj wy­ko­na­no 23 lip­ca 1635 w Ra­tyz­bo­nie.

J霩ef Renatus – uwi瞛iony w 1731 roku. Ad­mi­ra ce­sa­rza Ka­ro­la VI, ska­za­ny za przy­w豉­szcze­nie ty­tu­堯w: Naj­wy­sze­go Ksi­cia Wy­spy Ma­da­ga­skar, Dzie­dzicz­ne­go Ksi­cia Cha­ba­nais i Naj­wy­sze­go Do­w鏚­cy Fi­li­bu­stie­r闚. Okrzyk­ni­ty mia­nem jed­ne­go z naj­wi瘯­szych hoch­szta­ple­r闚 w hi­sto­rii.

Friedrich von Trenck – wi瞛iony od 26 czerw­ca 1745 do 26 li­sto­pa­da 1746. Ma­gnat pru­ski, adiu­tant Fry­de­ry­ka II. Ofi­cjal­nie ska­za­ny zo­sta za rze­ko­me kno­wa­nia z wro­giem, w rze­czy­wi­sto­軼i po­wo­dem uwi­zie­nia by­豉 od­wza­jem­nio­na mi­這嗆 do sio­stry kr­la, ksi篹­nicz­ki Ame­lii. Mia tu­taj do嗆 lek­ki 篡­wot, w豉­sne pie­ni­dze i dw鏂h s逝­膨­cych, po­mi­mo to kil­ka ra­zy pr­bo­wa uciec. Uda­這 mu si przy pi­tym po­dej­軼iu, po czym wy­emi­gro­wa do Fran­cji. Zgi­n掖 pod gi­lo­ty­n uzna­ny przez s康 re­wo­lu­cyj­ny za szpie­ga.

ks. Andrzej Faulhaber – wi瞛iony od 31 pa­dzier­ni­ka 1757 do 30 grud­nia 1757. Ka­zno­dzie­ja are­szto­wa­ny pod po­zo­rem na­ma­wia­nia 穎­nie­rzy pru­skich do de­zer­cji, ska­za­ny na 鄉ier przez po­wie­sze­nie. Cia­這 je­go z roz­ka­zu kr­la Fry­de­ry­ka wi­sia­這 przez dwa i p馧 ro­ku na szu­bie­ni­cy, gdzie ule­g這 mu­mi­fi­ka­cji.

Charlotta Ursini – zwana hrabiank Or­si­ni, wi­zio­na w okre­sie od 4 mar­ca 1807 do 16 li­pca 1828. Miesz­kan­ka K這dz­ka ska­za­na na 20 lat wi­zie­nia za za­tru­cie wo­dy w Stu­dni Pie­kar­skiej na twier­dzy w okre­sie wo­jen na­po­le­o­skich.

Ponad 3000 je鎍闚 francuskich po wojnie fran­cu­sko-pru­skiej w 1871, przy czym ofi­ce­ro­wie nie miesz­ka­li w twier­dzy, lecz w pry­wat­nych miesz­ka­niach w K這dz­ku. Otrzy­my­wa­li 穎責, a ich je­dy­nym obo­wi您­kiem by­這 mel­do­wa­nie si w ko­men­da­tu­rze co­dzien­nie w godz. 9-12.

Karol Liebknecht – wi瞛iony od 24 pa­dzier­ni­ka 1907 do 21 czerw­ca 1909. Adwo­kat, wsp馧­za­這­篡­ciel Ko­mu­ni­stycz­nej Par­tii Nie­miec. Ska­za­ny za dzia­豉l­no嗆 re­wo­lu­cyj­n. Za­bi­ty wraz z R­膨 Luk­sem­burg przez Frei­korps 15 stycz­nia 1919, po upad­ku re­wo­lu­cji bol­sze­wic­kiej w Ber­li­nie.

Karol Eugeniusz Lux – wi­zio­ny od 20 li­pca 1911 do 27 grud­nia 1911. Fran­cu­ski ka­pi­tan wy­wia­du ska­za­ny za dzia­豉l­no嗆 szpie­gow­sk na sze­軼io­let­ni po­byt w od­oso­bnie­niu. Ws豉­wi si bra­wu­ro­w uciecz­k god­n do­bre­go fil­mu ak­cji. Ju na wol­no­軼i wy­da ksi捫­k, w kt­rej opi­sa swo­je k這dz­kie przy­go­dy i o鄉ie­szy war­tow­ni­k闚 twier­dzy.


PRZEDWOJENNE POCZT紟KI Z WIDOKIEM TWIERDZY KΜDZKIEJ


P

o zako鎍zeniu drugiej wojny 鈍iatowej obiekt prze­j­這 woj­sko, kt­re go­spo­da­ro­wa­這 tu­taj do ro­ku 1957, lecz pod ko­niec te­go okre­su twier­dza nie by­豉 ju u篡t­ko­wa­na. Wcze­niej, szcze­g鏊­nie w la­tach 1945-48 wie­lo­krot­nie pe­ne­tro­wa­no jej wn­trza w po­szu­ki­wa­niu skar­b闚, po­zo­sta­這­軼i sk豉­d闚 wo­jen­nych, a na­wet nie­miec­kich dy­wer­san­t闚. W pa­dzier­ni­ku 1945 na wie嗆 o za­uwa­穎­nych w po­bli­簑 wej嗆 do pod­zie­mi oso­bach o nie­usta­lo­nych per­so­na­liach 闚­cze­sny ra­dzie­cki ko­men­dant mia­sta po­le­ci sa­pe­rom wy­sa­dzi w po­wie­trze, a na­st瘼­nie za­sy­pa wszyst­kie ist­nie­j­ce urz­dze­nia wen­ty­la­cyj­ne. W ro­u 1948 pod­czas jed­nej z eks­pe­dy­cji zna­le­zio­no be­czki po ipe­ry­cie, ro­ze­bra­ny na cz­軼i nie­miec­ki sa­mo­­lot trans­por­to­wy Jun­kers i zmu­mi­fi­ko­wa­ne zw這­ki ludz­kie. Ta i in­ne sen­sa­cje do­pro­wa­dzi­造 do wy­kszta­ce­nia si w鈔鏚 miej­sco­wej lud­no­軼i opi­nii, 瞠 w g喚­bo­kich ko­ry­ta­rzach bu­dow­li kry­j si praw­dzi­we skar­by, by mo­瞠 na­wet Bur­szty­no­wa Kom­na­ta. W li­pcu 1957 bu­dow­l prze­j­豉 od woj­ska Ra­da Mia­sta z pla­nem wy­dzier­瘸­wie­nia cz­軼i jej po­miesz­cze na dzia­豉l­no嗆 go­spo­dar­cz cen­tra­li ryb­nej i jaj­czar­skiej, jed­nak z uwa­gi na pro­ble­my lo­gi­stycz­ne po­mys ten upad. Miej­scem za­in­te­re­so­wa­ne by­造 r闚­nie Cen­tra­la Pro­duk­t闚 Lu­do­wych i Za­k豉­dy Spo­篡w­cze Prze­my­s逝 Te­re­no­we­go, kt­re za­mie­rza­造 za­這­篡 w ciem­nych i wil­got­nych piw­ni­cach... plan­ta­cj pie­cza­rek. Osta­tecz­nie prze­strze t za­go­spo­da­ro­wa za­k豉d pro­du­ku­j­cy fa­bry­ka­ty 瞠l­be­to­no­we i wy­tw鏎­nia zna­nych w ca­造m re­gio­nie win (mar­ki wi­no). Do­pie­ro w 1960 ro­ku Twier­dz K這dz­k uzna­no za za­by­tek, a dwa la­ta p騧­niej udo­st瘼­nio­no dla ru­chu tu­ry­stycz­ne­go, lecz ze wzgl­du na od­by­wa­j­c si na jej te­re­nie pro­duk­cj prze­my­s這­w przez kil­ka ko­lej­nych dzie­si­cio­le­ci tra­sa zwie­dza­nia ogra­ni­czo­na by­豉 do skrom­ne­go wy­cin­ka w po­逝­dnio­wej cz­軼i bu­dow­li. No­wa rze­czy­wi­sto嗆 nie po­zo­sta­豉 bez wp造­wu na stan for­ty­fi­ka­cji, z jed­nej stro­ny nisz­czo­nej przez dzia­豉l­no嗆 cz這­wie­ka nie zwi­za­ne­go prze­pi­sa­mi kon­ser­wa­tor­ski­mi, z dru­giej - przez za­nie­cha­nie dzia­豉l­no­軼i. Tam, gdzie za­prze­sta­no u篡t­ko­wa­nia obiek­t闚, po­zo­sta­wia­j帷 je bez opie­ki, roz­ro­s豉 si dzi­ka ro­郵in­no嗆 nisz­cz­ca mu­ry, skar­py i skle­pie­nia. Po­wol­na zmia­na tej nie­ko­rzyst­nej sy­tu­acji na­st­pu­je do­pie­ro od 2005 ro­ku wraz z utwo­rze­niem na tym te­re­nie For­tecz­ne­go Par­ku Kul­tu­ro­we­go.



PLAN TWIERDZY G紟NEJ: 1. KLESZCZ TUMSKI, 2. BASTION ALARMOWY, 3. BASTION NISKI, 4. BASTION WIDOKOWY, 5. BASTION WYSOKI, 6. WIE涉 WIDOKOWA,
7. DON烙N, 8. BASTION DZWONNIK, 9. WIELKI KLESZCZ, 10. BASTION WACxW, 11. BASTION LUDMIx, 12. BASTION JABΜNKA, 13. RAWELIN JABΜNKA,
14. RAWELIN POLNY, 15. 狹RAW, 16. REDUTA ORZE, 17. LUNETA ORZE, 18. KLESZCZ ORZE, 19. BASTION ORZE, 20. WYSOKI REDAN


ZESP茛 FORTYFIKACJI KΜDZKA Z TWIERDZ G紟 I FORTEM NA OWCZEJ G紑ZE, FOTOGRAFIA LOTNICZA Z LAT 30. XX WIEKU


STAN OBECNY


T

wierdza K這dzka jest obecnie naj­cen­niej­szym w Pol­sce ze­spo­貫m for­ty­fi­ka­cji no­wo­篡t­nych b­d帷 kla­sycz­nym i uni­ka­to­wym przy­k豉­dem ar­chi­tek­tu­ry obron­nej XVII-XVIII wie­ku. Ja­ko ca­這嗆 two­rzy nie­zwy­kle skom­pli­ko­wa­ny uk豉d mi­li­tar­ny, w sk豉d kt­re­go wcho­dz: Twier­dza G堯w­na, fort po­si­ko­wy na Ow­czej G­rze, za­cho­wa­ne ju tyl­ko cz­軼io­wo ob­wa­ro­wa­nia miej­skie i umoc­nie­nia po­lo­we. Kom­pleks Twier­dzy G堯w­nej zaj­mu­je po­wierz­chni oko­這 30 ha, mie­rz帷 800 me­tr闚 d逝­go­軼i na li­nii p馧­noc-po­逝­dnie i 400 me­tr闚 na li­nii wsch鏚-za­ch鏚, przy czym o je­go naj­ni­szych kon­dyg­na­cjach, kt­re nie zo­sta­造 jesz­cze szcze­g­這­wo zba­da­ne, na­dal nie­wie­le wia­do­mo.




ZESP茛 BRAM I PRZEJAZD紟 W DOLNEJ CZ呇CI TWIERDZY, OD G紑Y: BRAMA PROWADZ。A DO KLESZCZA TUMSKIEGO,
ODRESTAUROWANA KURTYNA TUMSKA, GDZIE OBECNIE MIE列I SI KASA, ORAZ DROGA POD BASTIONEM ALARMOWYM


O

d kilku lat na terenie twierdzy prowadzone s suk­ce­syw­nie dzia­豉­nia s逝­膨­ce pe­nej adap­ta­cji za­byt­ku dla ce­l闚 tu­ry­stycz­nych - przy­k豉­dem w陰­cze­nie nie u篡t­ko­wa­nych ju po­miesz­cze prze­my­s這­wych do tra­sy te­ma­tycz­nej czy od­na­wia­ny spo­貫cz­nie przez sto­wa­rzy­sze­nie Aka­de­mia Przy­ro­dy ze­sp馧 真­ra­wia w p馧­noc­nej cz­軼i for­tu. Ze­sp馧 Twier­dzy G堯w­nej udo­st瘼­nio­ny zo­sta do zwie­dza­nia z prze­wod­ni­kiem, co z jed­nej stro­ny umo­li­wia po­wi­za­nie uzys­ka­nej in­for­ma­cji z cha­rak­te­rys­tycz­ny­mi punk­ta­mi na tra­sie, z dru­giej jed­nak - wi­瞠 si z nie­do­go­dno­軼i utrzy­ma­nia okre­郵o­ne­go tem­pa spa­ce­ru, kt­re mo­im zda­niem jest zbyt szyb­kie. Mi­造 ak­cent, po­zwa­la­j­cy wpro­wa­dzi tu­ry­st w kli­mat daw­nych cza­s闚, sta­no­wi str鎩 prze­wod­ni­k闚 przy­odzia­nych i wy­po­sa­穎­nych na wz鏎 穎­nie­rza pru­skie­go z cza­s闚 wo­jen na­po­le­o­skich. Zwie­dza­nie roz­po­czy­na si na Pla­cu Tum­skim w po­逝­dnio­wej cz­軼i twier­dzy, sk康 dro­ga pro­wa­dzi do ba­stio­nu Alar­mo­we­go zbu­do­wa­ne­go w miej­scu XVI-wiecz­nych ob­wa­ro­wa. Je­go za­這­g sta­no­wi­這 daw­niej 2 ofi­ce­r闚 i 33 穎­nie­rzy wy­po­sa­穎­nych w trzy dzia­豉 o ka­li­brze 12 fun­t闚 oraz dwa mo­dzie­rze 50-fun­to­we. Obec­nie miesz­cz si tu­taj skrom­ne wy­sta­wy po­鈍i­co­ne hi­sto­rii zam­ku k這dz­kie­go i pro­duk­cji zbro­je­nio­wej w okre­sie II woj­ny 鈍ia­to­wej. St康 tra­sa wie­dzie w kie­run­ku ba­stio­nu Wy­so­kie­go, kt­re­go cz窷 bu­dyn­k闚 zaj­mo­wa­造 po­miesz­cze­nia la­za­re­tu, czy­li szpi­ta­la woj­sko­we­go. Po­逝­dnio­wym ko­ry­ta­rzem wy­cho­dzi­my z ba­stio­nu Wy­so­kie­go na zbu­do­wa­ny na fun­da­men­tach go­tyc­kiej wa­row­ni ba­stion Wi­do­ko­wy, za cza­s闚 pru­skich ob­sa­dzo­ny przez od­dzia 21 穎­nie­rzy uzbro­jo­nych w dwie ar­ma­ty 6-fun­to­we. Roz­po­軼ie­ra si st康 wspa­nia­豉 pa­no­ra­ma mia­sta i zie­mi k這dz­kiej z ry­su­j­cy­mi si w tle ma­sy­wa­mi G鏎 Sto­這­wych oraz 好ie­ni­ka.


TARAS WIDOKOWY PRZY SPRZYJAJ。EJ POGODZIE OFERUJE WSPANIAㄐ PANORAM MIASTA Z WIDOKIEM NA ODLEGΒ PASMA SUDECKIE


BASTION ALARMOWY


ZABUDOWANIA BASTIONU WYSOKIEGO


D

alej trasa zwiedzania prowadzi ponownie przez ba­stion Wy­so­ki do cen­tral­ne­go ele­men­tu twier­dzy - Don­穎­nu. Jesz­cze ca­kiem nie­daw­no miej­sce to by­這 nie­do­st瘼­ne dla tu­ry­st闚, gdy funk­cjo­no­wa tu za­k豉d prze­my­s這­wy o wdzi璚z­nej na­zwie Piw­ni­ce Win Ros­vin, pro­du­ku­j­cy al­ko­ho­le dla mniej wy­bred­nych ko­ne­se­r闚 te­go ro­dza­ju trun­k闚. Don­穎n zbu­do­wa­no na miej­scu wy­bu­rzo­nej 鈔ed­nio­wiecz­nej wa­row­ni ja­ko naj­wy­瞠j usy­tu­owa­n cz窷 twier­dzy i punkt ostat­niej jej obro­ny. Po­sia­da on na­rys klesz­czo­wy skry­wa­j­cy kil­ku­po­zio­mo­we ka­za­­ma­ty, w kt­rych daw­niej znaj­do­wa­造 si po­miesz­cze­nia dla za­這­gi i zbro­jow­nia. W po­逝­dnio­wym na­ro­簑 wie­lo­bocz­ne­go dzie­dzi­ca stoi cy­lin­drycz­na wie­瘸 ob­ser­wa­cyj­na wznie­sio­na wraz z Don­穎­nem w la­tach 1770-74. Na si­喚 og­nio­w tej cz­軼i twier­dzy sk豉­da­這 si 6 ar­mat 12-fun­to­wych, 6 ar­mat 24-fun­to­wych, 5 mo­dzie­rzy 50-fun­to­wych, 2 mo­dzie­rze 75-fun­to­we oraz 1 fal­ko­net, czy­li typ ma­貫j ko­lu­bry­ny na po­ci­ski o wa­go­mia­rze od 1 do 3 fun­t闚. Po­mi­ja­j帷 sto­j­c sa­mot­nie w odra­pa­nych wn皻­rzach ar­ma­t ka­za­ma­ty nie s obec­nie za­go­spo­da­ro­wa­ne [1] [2] [3] (stan w 2013).


DON烙N, DZIEDZINIEC


FOSA ODDZIELAJ。A DZIEΜ KORONOWE OD NI浩J POΜ烙NYCH REDUT


T-34 NA TLE RAWELINU POLNEGO


K

ieruj帷 si na p馧noc docieramy do Wielkiego Kleszcza zbu­do­wa­ne­go w la­tach 1750-60 w ce­lu sko­sza­ro­wa­nia ob­s逝­gi for­tecz­nych ar­mat. Za­這­ga te­go dzie­豉 li­czy­豉 75 os鏏 w cza­sie ob­l­瞠­nia, a 瞠 nie jest ono zbyt ob­szer­ne, pa­no­wa tu mu­sia w闚­czas du篡 t這k. Obec­nie w tym miej­scu zor­ga­ni­zo­wa­no cie­ka­w eks­po­zy­cj przy­bli­瘸­j­c zwy­cza­je oraz 篡­cie co­dzien­ne w ko­sza­rach za cza­s闚 pru­skich. Wiel­ki Kleszcz po­陰­czo­ny by z Don­穎­nem za po­鈔ed­nic­twem mo­stu zwo­dzo­ne­go, jed­ne­go z dwu­na­stu ta­kich urz­dze w obr­bie for­tu, umo­磧i­wia­j­cych ko­mu­ni­ka­cj po­mi­dzy roz­dzie­lo­ny­mi sy­ste­mem g喚­bo­kich fos po­szcze­g鏊­ny­mi ele­men­ta­mi umoc­nie. Nie­ste­ty, do dzi nie za­cho­wa­豉 si ani jed­na ta­ka kon­struk­cja - wszyst­kie mo­sty zo­sta­造 znisz­czo­ne po dru­giej woj­nie 鈍ia­to­wej. Opusz­cza­my skle­pio­ne ko­ry­ta­rze Wiel­kie­go Klesz­cza i przed na­szy­mi ocza­mi uka­zu­je si cha­rak­te­ry­stycz­ny tr鎩­z帳 Dzie­豉 Ko­ro­no­we­go wznie­sio­ne­go w ce­lu ochro­ny zam­ku wy­so­kie­go przed do­st­pem od p馧­noc­nej, naj­豉t­wiej­szej do zdo­by­cia stro­ny wzg­rza. Wcho­dz­ce w sk豉d te­go dzie­豉 ba­stio­ny o na­zwach Wa­c豉w, Lud­mi­豉 i Ja­b這n­ka na­da­nych im przez Pru­sa­k闚, za cza­s闚 au­striac­kich no­si­造 imio­na 鈍i­tych: Lud­mi­造, Le­opol­da oraz Fran­cisz­ka. Dzie­這 Ko­ro­no­we i fo­sa dzie­l­ca cz窷 wy­so­k twier­dzy od ba­stio­n闚 i re­dut po­這­穎­nych ni­瞠j to ostat­ni punkt trwa­j­cej oko­這 1,5 go­dzi­ny wy­cie­czki.




FRAGMENT EKSPOZYCJI W POMIESZCZENIACH WIELKIEGO KLESZCZA


Twierdza K這dzko
ul. Grodzisko 1
57-300 K這dzko
tel. 74 867 34 68
e-mail: twierdza@twierdza.klodzko.pl

Godziny otwarcia / Ceny bilet闚


DOLINA NYSY KΜDZKIEJ ODDZIELAJ。A TWIERDZ G紟N OD FORTU NA OWCZEJ G紑ZE


FOSA, NA PIERWSZYM PLANIE BASTION WACxW, PO PRAWEJ WYSOKI REDAN




DOJAZD


T

wierdza po這穎na jest na wzg鏎zu w p馧­noc­nej cz­軼i Sta­re­go Mia­sta. Wej­軼ie pro­wa­dzi od stro­ny po­逝­dnio­wej z ul. Gro­dzi­sko. W po­bli­簑 znaj­du­j si dwa par­kin­gi: mniej­szy od po­逝­dnia przy ul. Cze­skiej, oraz wi瘯­szy od wscho­du, przy ul. Zo­fii Stry­je­skiej. Ten dru­gi jest bez­p豉t­ny i s逝­篡 g堯w­nie tu­ry­stom. (ma­pa zam­k闚 wo­je­w鏚z­twa)




LITERATURA


1. M. Chorowska: Rezydencje 鈔edniowieczne na 奸御ku, OFPWW 2003
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Ko這dziejski: Leksykon zamk闚 w Polsce, Arkady 2001
3. E. Kielar: Forteczny park Kulturowy - Twierdza K這dzko, Ochrona Zabytk闚 2/2007
4. J. Lamparska: Tajemnice, zamki, podziemia, Asia Press 1999
5. J. Lamparska: Tajemnicze podziemia, Asia Press 2000
6. J. Lamparska: Zamkowe tajemnice, Asia Press 2009
7. M. 安ie篡: Zamki, twierdze, warownie, Foto Art 2002
8. M. Wojciechowski: Historia fortyfikacji w XIX wieku. Twierdza K這dzko.
9. Praca zbiorowa: Twierdza K這dzka. Fakty i legendy, CIKR 2006


WIDOK NA DON烙N Z BASTIONU WIDOKOWEGO


W pobli簑:
圭inawka Dolna - renesansowy dw鏎 obronny z XVI w., 7 km
疾lazno - wie瘸 mieszkalno-obronna z XV-XVI w., 8 km
Jaszkowice G鏎ne - renesansowy dw鏎 obronny z XVI w., w ruinie, 9 km
Bardo 奸御kie - relikty zamku ksi捫璚ego z XIV w., 11 km
Gorzan闚 - zamek renesansowy z XVI w., cz窷ciowo w ruinie, 12 km
O責rzychowice K這dzkie - wie瘸 mieszkalno-obronna XIV w., obecnie dw鏎, cz窷ciowo w ruinie, 13 km
Stara υmnica - wie瘸 mieszkalna z XIV-XVI w., 14 km
圭inawka 字ednia - wie瘸 mieszkalno obronna z XIV w., obecnie dw鏎 renesansowy z XVI w., 14 km
Trzebieszowice - zamek rycerski z XV w., przebudowany w XVIII w., 16 km
Bystrzyca K這dzka - wie瘸 mieszkalno-obronna z XIV w., przebudowana, 18 km
Ratno Dolne - zamek renesansowy z XVI w., w ruinie, 18 km
圭inawka G鏎na - renesansowy dw鏎 szlachecki z XVI w., 18 km




WARTO ZOBACZY:



Rozci庵aj帷 si u st鏕 twierdzy k這dzk sta­r闚­k z bar­dzo do­brze za­cho­wa­nym uk豉­dem ur­ba­ni­stycz­nym mia­sta 鈔ed­nio­wiecz­ne­go, do kt­rej od wscho­du wie­dzie za­wie­szo­ny nad ka­na­貫m M造­n闚­ki i ozdo­bio­ny ba­ro­ko­wy­mi fi­gu­ra­mi go­tyc­ki most ka­mien­ny z prze­這­mu XIII i XIV stu­le­cia, zbli­穎­ny for­m do pras­kie­go mo­stu Ka­ro­la. Naj­cen­niej­szy­mi za­byt­ka­mi w obr瑿­ie Sta­re­go Mia­sta s bu­dow­le sa­kral­ne: go­tyc­ki ko­軼i馧 WNMP, ba­ro­ko­wy fran­cisz­ka­ski ze­sp馧 klasz­tor­ny oraz po­cho­dz­cy z XVII wie­ku ba­ro­ko­wy ko­軼i馧 鈍. Je­rze­go i 鈍. Woj­cie­cha. Za­bu­do­w w­skich, stro­mo wy­nie­sio­nych uli­czek two­rz ka­mie­ni­ce z XVI-XVIII stu­le­cia. Oca­la­造 one przed roz­bi鏎­k, b­d­c na­st瘼­stwem ka­ta­strof bu­dow­la­nych, ja­kie mia­造 tu miej­sce w la­tach 50. XX wie­ku w wy­ni­ku osu­wa­nia si 軼ian wy­ro­bisk piw­nic i pod­zie­mi. Nie­w徠­pli­wie jed­n z naj­wi瘯­szych atrak­cji mia­sta jest otwar­ta w 1976 ro­ku pod­ziem­na tra­sa tu­ry­stycz­na.


005.jpg 004.jpg 006.jpg
009.jpg 010.jpg 999.jpg
015.jpg 998 014.jpg





STRONA G紟NA

tekst: 2013
fotografie: 2013
© Jacek Bednarek