STRONA GŁÓWNA

ZA GRANICĄ

MINIGALERIA

MAPKI

KSIĘGA GOŚCI

KONTAKT
BARANÓW SANDOMIERSKI

BARCIANY

BARDO ŚLĄSKIE

BĄKOWA GÓRA

BESIEKIERY

BĘDZIN

BIERUTÓW

BIESTRZYKÓW

BOBOLICE

BODZENTYN

BOLKÓW

BORYSŁAWICE ZAMKOWE

BROCHÓW

BRODNICA

BRZEG

BYDLIN

BYSTRZYCA KŁODZKA

CHĘCINY

CHOJNICA

CHOJNIK

CIECHANÓW

CIESZÓW

CZARNY BÓR

CZERNA

CZERNINA

CZERSK

CZĘSTOCHOWA

CZOCHA

DĄBRÓWNO

DOBKÓW

DRZEWICA

DZIAŁDOWO

DZIERZGOŃ

GDAŃSK

GIŻYCKO

GŁOGÓW

GNIEW

GNIEWOSZÓW Z.SZCZERBA

GOLUB-DOBRZYŃ

GOŁAŃCZ

GOŁUCHÓW

GOŚCISZÓW

GÓRA

GRODZIEC

GRÓDEK

GRUDZIĄDZ

GRZĘDY

GRZMIĄCA z.ROGOWIEC

INOWŁÓDZ

JANOWICE WIELKIE z.BOLCZÓW

JANOWIEC

JAWOR

JEZIORO GÓRECKIE

KAMIENIEC ZĄBKOWICKI

KARPNIKI

KAZIMIERZ DOLNY

KĘTRZYN

KĘTRZYN - KOŚCIÓŁ

KIELCE

KLICZKÓW

KŁODZKO

KOŁO

KONARY

KONIN-GOSŁAWICE

KORZKIEW

KOWALEWO POMORSKIE

KOŹMIN WLKP.

KÓRNIK

KRAKÓW

KRAPKOWICE

KRAPKOWICE - OTMĘT

KRĘPCEWO

KRUSZWICA

KRZYŻNA GÓRA

KRZYŻTOPÓR

KSIĄŻ WIELKI

KUROZWĘKI

KWIDZYN

LEGNICA

LIDZBARK WARMIŃSKI

LIPA

LUBIN

LUTOMIERSK

ŁAGÓW

ŁĘCZYCA

ŁOWICZ

MAJKOWICE

MALBORK

MAŁA NIESZAWKA

MIĘDZYLESIE

MIĘDZYRZECZ

MIRÓW

MOKRSKO

MOSZNA

MSTÓW

MYŚLENICE

NAMYSŁÓW

NIDZICA

NIEPOŁOMICE

OGRODZIENIEC (PODZAMCZE)

OJCÓW

OLEŚNICA

OLSZTYN (JURA)

OLSZTYN (WARMIA)

OLSZTYNEK

OŁAWA

OŁDRZYCHOWICE KŁODZKIE

OPOCZNO

OPOLE GÓRKA

OPOLE OSTRÓWEK

OPORÓW

OSSOLIN

OSTRĘŻNIK

OSTRÓDA

OSTRÓW LEDNICKI

OTMUCHÓW

PABIANICE

PANKÓW

PASTUCHÓW

PIESKOWA SKAŁA

PIOTRKÓW TRYBUNALSKI

PIOTRKÓW-BYKI

PIOTROWICE ŚWIDNICKIE

PŁAKOWICE

PŁOCK

PŁONINA

PŁOTY

PODZAMCZE z.OGRODZIENIEC

PODZAMCZE PIEKOSZOWSKIE

POKRZYWNO

POŁCZYN-ZDRÓJ

POZNAŃ

PRABUTY

PROCHOWICE

PROSZÓWKA z.GRYF

PRZEWODZISZOWICE

PYZDRY

RABSZTYN

RACIĄŻEK

RADLIN

RADŁÓWKA

RADOM

RADZIKI DUŻE

RADZYŃ CHEŁMIŃSKI

RAJSKO

RAKOWICE WIELKIE

RATNO DOLNE

RAWA MAZOWIECKA

RESKO

ROGÓW OPOLSKI

RYBNICA

RYBNICA LEŚNA

RYCZÓW

RYDZYNA

RZĄSINY

SANDOMIERZ

SIEDLĘCIN

SIEDLISKO

SIERADZ

SIEWIERZ

SMOLEŃ

SOBKÓW

SOBOTA

SOCHACZEW

SOSNOWIEC

SREBRNA GÓRA

STARA KAMIENICA

STARE DRAWSKO

STRZELCE OPOLSKIE

SULEJÓW

SZAMOTUŁY

SZCZECIN

SZTUM

SZYDŁÓW

SZYMBARK

ŚWIDWIN

ŚWIEBODZIN

ŚWIECIE n.WISŁĄ

ŚWIECIE k.LEŚNEJ

ŚWINY

TORUŃ

TORUŃ z.DYBÓW

TUCZNO

TYNIEC

UDÓRZ

UJAZD k.TOMASZOWA

UJAZD KRZYŻTOPÓR

UNIEJÓW

URAZ

WAŁBRZYCH z.KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.STARY KSIĄŻ

WAŁBRZYCH z.NOWY DWÓR

WARSZAWA z.KRÓLEWSKI

WARSZAWA z.UJAZDOWSKI

WĄBRZEŹNO

WENECJA

WĘGORZEWO

WIELICZKA

WIELKA WIEŚ

WIERZBNA

WITKÓW

WLEŃ

WOJNOWICE

WOJSŁAWICE

WROCŁAW

WROCŁAW LEŚNICA

WYSZYNA

ZAGÓRZE ŚLĄSKIE

ZĄBKOWICE ŚLĄSKIE

ZBĄSZYŃ

ZŁOTORIA k.TORUNIA

ŹRÓDŁA

ŻAGAŃ

ŻARY

ŻELAZNO

ŻMIGRÓD


IMG BORDER=1 style=

RELIKTY ZAMKU KOMTURÓW KRZYŻACKICH W DZIERZGONIU



okolicach miejsca, gdzie obecnie rozciąga się miasteczko Dzierzgoń, zimą 1234 roku doszło do wielkiej bitwy wojsk krzyżackich pod dowództwem margrabiego Burgharda z broniącymi swoich terenów plemionami Prusów pomezańskich. Bitwę tę wygrali Krzyżacy, wspierani wówczas również przez rycerstwo polskie, i już rok po tym wydarzeniu na jednym ze wzgórzy leżących dziś we wsi Stary Dzierzgoń założyli pierwszy na ziemiach pruskich gród warowny, który nazwali Christburg. Zaledwie kilka lat później, podczas pierwszego powstania pruskiego, datowanego na okres 1242-49, gród ten został zdobyty przez sprzymierzonych z księciem gdańskim pogan, a następnie przez nich zniszczony. W tej sytuacji Krzyżacy podjęli decyzję sankcjonującą budowę nowej warowni, znacznie większej i lepiej umocnionej, którą wznieśli kilka kilometrów na północ przenosząc istniejącą nazwę Christburg, u jej stóp zaś ulokowali osadę służebną będącą zalążkiem przyszłego miasta. Właśnie w tym miejscu późną zimą 1249 roku w obecności legata papieskiego - przyszłego papieża Urbana IV zawarto tzw. Ugodę Dzierzgońską między Zakonem a plemionami pruskimi, kończącą trwające siódmy rok powstanie i określającą formalnie władzę krzyżacką na tych terenach. Tym samym warownia stała się ważnym strategicznie punktem w komunikacji między zamkiem w Kwidzynie a młodą portową osadą Elbląg, a także główną bazą wypadową do dalszych podbojów.


IMG BORDER=1 style=

FUDAMENTY PÓŁNOCNEGO SKRZYDŁA ZAMKU



Według kronikarza Piotra z Dusburga historyczna niemiecka nazwa miasta Christburg nawiązuje do Bożego Narodzenia roku 1236, kiedy Krzyżacy zdobyli pierwszy gród pruski, którego pozostałości znajdują się na terenie wsi Stary Dzierzgoń. Większość historyków nie zgadza się jednak z tą hipotezą tłumacząc, iż w naszym kręgu kulturowym praktycznie nie stosowano w nazewnictwie miejscowości imienia Chrystusa. Alternatywną wersję wskazuje XIX-wieczny historyk Max Toeppen - według jego teorii określenie Christburg pochodzi od jednego z wpływowych rodów pruskich zwanych Kerse. Forma Kerseburg lub Kirsburg z czasem ewoluowała w Christburg, a następnie - po wcieleniu ziem pruskich przez Państwo Polskie - uległa spolszczeniu na Kiszpork.



IMG BORDER=1 style=

ODKRYTY PODCZAS BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH BRUK DAWNEGO DZIEDZIŃCA


udowę murowanej warowni rozpoczęto w roku 1247 z inicjatywy mistrza krajowego Heinricha von Wilda. Trzy lata później zorganizowano w niej siedzibę komturii z pierwszym komturem Heinrichem Stange. Wraz z rozwojem militarnej oraz gospodarczej potęgi państwa znaczenie zamku i podleglej mu osady szybko wzrosło: w 1290 roku uzyskała ona prawa miejskie, a po przeniesieniu stolicy Zakonu z Wenecji do Malborka w roku 1309 w Dzierzgoniu ustanowiono siedzibę wielkiego szatnego, jednego z najważniejszych dostojników krzyżackich odpowiedzialnego za odzież i uzbrojenie całego Zakonu. Nowe funkcje i związane z nimi przychody sprawiły, że w XIV stuleciu zamek dzierzgoński uchodził za największą obok Malborka zbrojownię i drugi po Brodnicy magazyn żywności w całym Państwie Krzyżackim. Przechowywano tutaj wielkie ilości broni i prochu, a także ogromne zapasy zboża, szacowane w pierwszych latach XV stulecia na 2.000 ton. O potędze warowni niech świadczy ilość koni hodowanych w należących do niej czternastu folwarkach: w roku 1406 było ich ponad 1.200.


IMG  BORDER=1 style= IMG  BORDER=1 style=

RELIKTY PÓŁNOCNEJ CZĘŚCI ZAMKU WYSOKIEGO



WIELKI SZATNY

Wielki szatny, z niem. Obersttrapier (Summus Trappearius) należał do grona pięciu najwyższych rangą dostojników w Państwie Zakonnym. Funkcja ta pojawiła się po raz pierwszy podczas działalności Krzyżaków w Palestynie, gdzie do jego zadań należał nadzór nad składami odzieży i uzbrojeniem rycerzy-braci. Po przeniesieniu stolicy państwa z Wenecji do Prus realny wpływ wielkiego szatnego na zarządzanie podległymi mu zasobami uległ wydatnemu zmniejszeniu, ponieważ obowiązki te w dużej części przejęli na siebie zarządcy poszczególnych komturii. Urząd wielkiego szatnego z czasem stał się tylko rangą honorową, uprawniającą jednak do zasiadania w radzie wielkiego mistrza. Tytuł ten w Prusach łączył się z funkcją komtura Dzierzgonia lub Gniewu.



RUINA NA GÓRZE ZAMKOWEJ W 1587 ROKU, RYCINA A. MOELLERA


spaniałe czasy dla zamku skończyły się wraz z wybuchem wojny polsko-krzyżackiej latem 1409 roku. Rok później na polach Grunwaldu zginął komtur Dzierzgonia i wielki szatny Albrecht von Schwarzburg, o ironio jeden z nielicznych prominentów krzyżackich będących w opozycji do polityki von Jungingena i przeciwnych wojnie z Polską. Kilkanaście dni później Dzierzgoń, bez żadnego oporu, opanowany został przez kierujące się na Malbork wojska Władysława Jagiełły. Wydarzenie to barwnie opisał Jan Długosz: Wkroczywszy do niego bez przeszkód - bracia bowiem zakonni i inni ludzie pozostawieni by go strzec, na wieści o nadejściu króla, przejęci nadmiernym strachem, uciekli z niego - król zastał kuchnię z rozpalonym ogniskiem, stoły nakryte obrusami, a piwnice i schowki pełne wina, owsa, miodu, ryb, mięsa oraz wszelkiego rodzaju zboża. Znalazł też izbę z odzieżą pełną purpury i cennych tkanin oraz ubiorów stosownych dla rycerzy. Król rozdał z niego wiele purpury i szat rycerzom. W końcu za zezwoleniem króla całe wojsko królewskie wzięło obficie i do syta ze znalezionych w zamku zapasów żywności i napełniło wozy miodem, winem, mięsem, rybami, zbożem i pozostała żywnością [...]. W tych dniach Jagiełło przyjął w Dzierzgoniu delegację miast pruskich, między innymi Elbląga, które złożyły hołd wierności monarsze, następnie władzę nad zamkiem przekazał Zbigniewowi z Brzezina, by wraz z armią 24 lipca ruszyć w dalszy pochód na stolicę Zakonu.


WIDOK NA GÓRĘ ZAMKOWĄ OD POŁUDNIOWEGO ZACHODU, RYCINA CH. HARTKNOCHA Z 1684 ROKU



ALBRECHT VON SCHWARZBURG

Gdy pod koniec czerwca 1410 roku dotarły do Prus niepokojące wiadomości o koncentracji wojsk polskich i litewskich na granicy z Zakonem, Krzyżacy na polecenie wielkiego mistrza również rozpoczęli mobilizację swej armii. Jednym z najbardziej niezadowolonych z takiego obrotu sprawy dostojników niemieckich był wielki szatny, jednocześnie komtur Dzierzgonia Albrecht von Schwarzburg. Według relacji pochodzącego z Tolkmicka kronikarza Szymona Grunaua komtur opuszczając zamek był tak wściekły, że z nikim się nie pożegnał i nikomu nie powierzył opieki nad warownią. Gdy wybiegł za nim jeden z księży prosząc o wytyczne, komu należy teraz zamek powierzyć, von Szwarzburg miał rzekomo odpowiedzieć: "Choćby i złym duchom".

Do Dzierzgonia nigdy już nie powrócił, bo - jak wiemy - zginął na polach grunwaldzkich. Od tego czasu na zamku zaczęły dziać się dziwne rzeczy. Na jesień 1410 roku powrócił tutaj z wojny zdziesiątkowany konwent i - jak zapewnia Szymon Grunau - długo nie wytrzymał: Kiedy knechty poszli raz do stajen doglądać koni znaleźli tam piwnicę, upili się winem i wyjść z niej nie mogli. A do stołu, gdy bracia siadali, zamiast potraw samą krew mieli. Gdy na pomoc zawołany został komtur z Fromborka, zastali go pewnego razu wiszącego za brodę u studni zamkowej i ledwie mu życie uratowali. Innym razem znieśli go z górnego dachu zamku i nikt nie wiedział, jak się tam dostał. Odtąd zamek nazwano zaklętym.



WZGÓRZE ZAMKOWE NA POCZTÓWCE Z LAT 30. XX WIEKU
PO PRAWEJ GÓRA ŚW. ANNY Z KAPLICĄ CMENTARNĄ


amek powrócił w ręce krzyżackie w 1411 roku, ale już trzy lata później, podczas tzw. wojny głodowej, został ponownie zdobyty przez Polaków i z rozkazu Jagiełły spalony. Zniszczenia okazały się na tyle duże, że w roku 1437 zdecydowano o przeniesieniu komturii do pobliskiego Przezmarka - tym samym zakończył się etap władzy ośrodka dzierzgońskiego, w którym wysokie funkcje pełniło 42 komturów, w tym spopularyzowany przez Mickiewicza Konrad von Wallenrod. Warownię wprawdzie po części odbudowano, lecz ponownie spłonęła ona w 1454, kiedy najpierw podpalili ją zbuntowani mieszczanie z antykrzyżackiego Związku Pruskiego, a następnie ogień podłożyli sami Krzyżacy, by uniemożliwić wykorzystanie zamku przez wroga. Po drugim pokoju toruńskim Dzierzgoń, wtedy Kiszpork, znalazł się w granicach należących do Polski Prus Królewskich. W zachowanych komnatach zamkowych ulokowano wówczas siedzibę starostwa oraz sądu grodzkiego, sami starostowie rezydowali jednak poza terenem miasta, w majątku zwanym Nowy Dwór. Odbywały się tu sprawy sądowe dla całego województwa, m.in. procesy o czary. Pomimo pełnionej funkcji w warownię nie inwestowano i z czasem mocno podupadła, o czym informuje nas zapis lustracji z 1624: Był na górze nad Kiszporkiem zamek [...], przez Krzyżaków murowany, ten dawno zrujnowany, tylko mury [...] kościoła stoją i to nie całe. Studnia jest przy tym zamczysku z kamienia murowana, cegłą i kamieniem zawalona. W trosce o przechowywane na wzgórzu zamkowym akta sądowe w drugiej połowie XVII wieku odżyła koncepcja odbudowy warowni, ostatecznie jednak wojewoda malborski Jan Bąkowski zrezygnował z tych planów - w efekcie wyremontowano tylko kaplicę wraz z częścią pomieszczeń zajmowanych przez sąd, a pozostałe zabudowania rozebrano z przeznaczeniem uzyskanego w ten sposób materiału na budowę klasztoru oo. reformatorów. Sto lat później wzgórze było już tylko miejscem uzysku budulca, choć być może na przełomie XVIII i XIX wieku stała jeszcze wieża główna. Ostatnie pozostałości po zamku usunięto pod koniec XIX stulecia, po czym całe wzgórze splantowano, a następnie urządzono tutaj park miejski z pawilonami i estradą.


WZGÓRZE ZAMKOWE Z WIEŻĄ CIŚNIEŃ NA FOTOGRAFII Z 1942 ROKU



amek w Dzierzgoniu uzyskał naturalnie obronną, a zarazem malowniczą lokalizację na szczycie górującego nad okolicą wzniesienia, na którym funkcjonował wcześniej od co najmniej dwóch wieków drewniany gród plemion pruskich. Wzgórze to podzielone zostało przekopem, dziś pogłębionym, na dnie którego biegnie ul. Elbląska. Zamek wysoki zajmował południowy kraniec wzniesienia opadającego z trzech stron ostrymi stromizmami i oblanego wodami pełniącej funkcję naturalnej fosy rzeki Dzierzgoń. Stanowił on założenie nieregularne, przypuszczalnie dwuskrzydłowe, wzniesione z cegły na podmurówce z kamieni otoczaków, z wykorzystaniem bloków granitowych do elementów nośnych i sztucznego kamienia dla detali dekoracyjnych. Skrzydła mieszkalne usytuowane były względem siebie niemal prostopadle, przy czym większy z budynków - wschodni (1) - liczył około 40 metrów długości, natomiast gmach mniejszy - północny (2) - był o połowę krótszy. Od strony wybrukowanego dziedzińca (3) do skrzydeł dostawione były murowane krużganki (4), w jego południowym narożu stała studnia, a tuż obok mały budynek wzniesiony na planie pięcioboku i połączony arkadowym przejściem z wieżą. Czworoboczna wieża główna (5) stała przy północnym skrzydle zamku i flankowała wjazd (6) na dziedziniec.


PLAN ODKRYTYCH FUNDAMENTÓW ZAMKOWYCH:
1. SKRZYDŁO WSCHODNIE, 2. SKRZYDŁO PÓŁNOCNE, 3. DZIEDZINIEC,
4. FILARY KRUŻGANKÓW, 5. WIEŻA GŁÓWNA, 6. PRZEJAZD BRAMNY


rzedzamcze ulokowano w części północnej wzgórza, gdzie zbocze było łagodniejsze. Prowadziły do niego dwa wjazdy: wjazd północno-zachodni oraz północno-wschodni, czyli od strony miasta. Ta część zespołu warownego pełniła funkcje gospodarcze; stało tutaj kilka wolnostojących murowanych budynków, które wykorzystywane były na stajnie, kuźnię, spichrze, browar, pomieszczenia dla służby i karwan. Zamek główny i przedzamcze opasano murem o grubości do 3,2 metra wzniesionym na cokole z kamienia polnego, wyżej ceglano-kamiennym, przypuszczalnie zwieńczonym krenelażem i gankami obronnymi. Po przeciwnej stronie przekopu, na miejscu zwanym wzgórzem św. Anny w XIII stuleciu założono cmentarz zakonny i wzniesiono kaplicę. Prawdopodobnie miejsce to skomunikowane było z zamkiem za pomocą przerzuconej nad przekopem drewnianej kładki.


PLAN MIASTA WG. K. STEINBRECHTA Z 2. POŁOWY XIX WIEKU
ZAMEK WYSOKI OZNACZONY KOLOREM CZERWONYM



o czasów nam współczesnych na obszarze rozległego parku miejskiego zachowały się fundamenty średniowiecznych zabudowań, piwnice z reliktami filarów, brukowany dziedziniec wraz z odcinkami dawnej drogi, a także niewielka ilość detalu architektonicznego w postaci rzeźb, zworników, fragmentów żeber sklepiennych i płytek posadzkowych. Zostały one odsłonięte w wyniku prowadzonych tutaj od kilku lat badań archeologicznych będących częścią działań mających na celu rewitalizację zespołu parkowego. Teren wykopalisk, których zakończenie przewidziano na rok 2015, jest ogólnie dostępny.


IMG BORDER=1 style=

FRAGMENT ALEJKI PARKOWEJ PO RENOWACJI, W TLE SZCZYT WZGÓRZA Z WIEŻĄ CIŚNIEŃ



elikty zamku położone są na terenie parku, na szczycie wznoszącego się nad Starym Miastem wzgórza, nieco na północny zachód od jego centrum. Doskonałym punktem orientacyjnym są w tym przypadku wysokie anteny stanowiące kulminację stojącej tuż obok ruin wodociągowej wieży ciśnień. Samochód zaparkować można na Placu Wolności - dojście na szczyt wzniesienia zajmie stąd około 10 minut. (mapa) (2013, fotografie z 2010)





1. M. Haftka: Zamki krzyżackie: Dzierzgoń-Przezmark-Sztum, Marpress 2009
2. M. Jackiewicz, M. Garniec: Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Studio Arta 2006
3. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Leksykon zamków w Polsce, Arkady 2001
4. P. Puziński: Leksykon grunwaldzkich tajemnic, magazyn Focus 7/2006
5. R. Sypek: Zamki i obiekty warowne państwa krzyżackiego, Agencja Wydawnicza CB 2000


IMG BORDER=1 style=

SAMOTNY FRAGMENT MURU OPOROWEGO PRZEDZAMCZA OD STRONY UL. ELBLĄSKIEJ



Przezmark - ruina zamku wójtów krzyżackich XIVw., 17 km
Sztum - zamek wójtów krzyżackich XIVw., 25 km
Malbork - zamek wielkich mistrzów XIII/XIVw., 27 km
Pasłęk - zamek prokuratorów krzyżackich XIVw., 31 km
Prabuty - relikty zamku biskupów pomezańskich XIII/XIVw., 32 km
Szymbark - ruina zamku biskupów pomezańskich XIVw., 38 km
Elbląg - relikty zamku komturów krzyżackich XIVw., 39 km



Warto zobaczyć również:


IMG

Usytuowaną na sąsiednim wzgórzu gotycką kaplicę cmentarną p.w. św. Anny z XIV stulecia, która w przeszłości stanowiła integralną część zespołu zamkowego.

IMG

Stojący u stóp Wzgórza Zamkowgo kościół p.w. Trójcy Przenajświętszej z XIII stulecia z barokowym wyposażeniem. Na uwagę zasługuje barokowy portal z łukowymi blendami, ambona z pierwszej połowy XVIII wieku, a także płyta nagrobkowa z1347 - jeden z najstarszych zbytków gotyku.

IMG

Barokowy klasztor reformacki z kościołem św. Ducha - zabytki pochodzące z XVII stulecia. W kościele charakterystyczny strop beczkowy pokryty w całości polichromią. Budynek klasztorny stanowi dziś siedzibę Miejskiego Ośrodka Kultury.


STRONA GŁÓWNA