ZAMEK CZOCHA

DZIEJE ZAMKU

Na miejscu mu­ro­wa­ne­go zam­ku, któ­re­go syl­we­tka sta­ła się nie­mal obo­wią­zko­wym ele­men­tem lo­kal­nej toż­sa­mo­ści, po­cząt­ko­wo wzno­sił się gród z drew­na i zie­mi, su­ro­wy, lecz wy­trwa­ły. Wzmian­ka z 1241 ro­ku na­zy­wa go Mons Ty­zow, co brzmi tak, jak­by kro­ni­karz chciał do­dać te­mu miej­scu odro­bi­nę ma­je­sta­tu, choć w rze­czy­wi­sto­ści by­ło to po pro­stu wzgó­rze, któ­re mia­ło pil­no­wać, by cu­dze cho­rą­gwie nie po­ja­wia­ły się tu zbyt swo­bo­dnie.

Warowny zamek po­ja­wił się do­pie­ro w po­ło­wie XIII wie­ku i — jak to czę­sto by­wa — je­go fun­da­tor nie zo­sta­wił po so­bie jed­no­zna­czne­go pod­pi­su. Naj­czę­ściej wska­zu­je się na kró­la cze­skie­go Vá­cla­va I Prze­my­śli­dę, zwa­ne­go Jed­no­okim lub je­go sy­na Pře­my­sla II Ot­to­ka­ra , choć na li­ście po­dej­rza­nych są też ksią­żę­ta świ­dni­cko-ja­wor­scy, dla któ­rych ta­ka wa­ro­wnia sta­no­wi­ła na­rzę­dzie do ogar­nia­nia ca­łe­go te­go ka­wał­ka świa­ta z jed­ne­go, do­brze usta­wio­ne­go miej­sca.

W latach 1253–1319 te­ren ten znaj­do­wał się pod wła­dzą bran­den­bur­skich Askań­czy­ków, ale trud­no po­wie­dzieć, jak wy­glą­da­ło to w pra­kty­ce, bo źró­dła zo­sta­wi­ły nam w tej spra­wie im­po­nu­ją­cą pu­stkę. Za­mek funk­cjo­no­wał w tym cza­sie ra­czej ja­ko punkt na ma­pie niż ja­ko bo­ha­ter kro­nik, a to, co dzia­ło się tu na­pra­wdę, po­zo­sta­je jed­ną z tych śre­dnio­wie­cznych za­ga­dek, któ­re hi­sto­ria naj­wy­ra­źniej po­sta­no­wi­ła za­cho­wać dla sie­bie.

W 1319 roku majątek prze­jął ksią­żę ja­wor­sko-świd­ni­cki Hen­ryk I , a nie­speł­na dwie de­ka­dy póź­niej ro­ze­grał trans­akcję, któ­ra spo­koj­nie mo­gła­by ucho­dzić za śre­dnio­wie­czną wer­sję wy­mia­ny z do­pła­tą w po­sta­ci pre­sti­żu. Czo­cha, ra­zem z zam­kiem Świe­cie oraz Lu­ba­niem, Mir­skiem i Ża­ra­mi, tra­fi­ła w rę­ce kró­la Czech Ja­na Luk­sem­bur­skie­go , w za­mian za po­ło­wę Gło­go­wa od­da­ną Hen­ry­ko­wi I w do­ży­wo­tnie wła­da­nie. Sa­mo prze­ka­za­nie wła­dzy prze­ciąg­nę­ło się jed­nak do 1346 ro­ku, kie­dy śmierć księ­cia za­koń­czy­ła spra­wę w try­bie osta­te­cznym i nie­wzru­szal­nym.

W 1417 roku Wen­zel von Do­hna sprze­dał pra­wa do zam­ku Hein­ri­cho­wi von Ren­ker­no­wi z Lwó­wka — i był to mo­ment, w któ­rym spra­wy za­czę­ły na­bie­rać wy­ra­źniej­sze­go cha­ra­kte­ru. No­wy wła­ści­ciel po­czuł się za ka­mien­ny­mi mu­ra­mi na ty­le pew­nie, że szyb­ko prze­szedł od za­rzą­dza­nia do dzia­ła­nia, or­ga­ni­zu­jąc re­gu­lar­ne wy­pra­wy prze­ciw­ko są­sia­dom i prze­je­żdża­ją­cym nie­opo­dal kup­com. W ten spo­sób w krót­kim cza­sie zy­skał re­pu­ta­cję, któ­ra mo­że i bu­dzi­ła re­spekt, ale zde­cy­do­wa­nie nie by­ła tym ro­dza­jem sła­wy, któ­rą pie­śnia­rze za­mie­nia­ją w bal­la­dy.

Taki sposób pro­wa­dze­nia spraw nie um­knął uwa­dze zwierz­chni­ków. Na­ci­ski po­ja­wi­ły się szyb­ko i — co isto­tne — oka­za­ły się sku­te­czne. Von Ren­kern zo­stał zmu­szo­ny do opu­szcze­nia Czo­chy, a za­mek w 1420 ro­ku tra­fił w rę­ce Har­tun­ga von Klux, rad­cy na cze­skim dwo­rze kró­le­wskim. No­wy wła­ści­ciel, za­ję­ty obo­wią­zka­mi pań­stwo­wy­mi, by­wał tu rzad­ko, po­zo­sta­wia­jąc co­dzien­ne za­rzą­dza­nie bra­tan­ko­wi Die­tri­cho­wi — co, jak moż­na się do­my­ślać, by­ło roz­wią­za­niem wy­go­dnym, choć wy­ma­ga­ją­cym za­ufa­nia, bo jak to w ży­ciu, naj­bliż­si po­tra­fią wbić nóż w ple­cy z ta­ką gra­cją, że jesz­cze po­dzię­ku­jesz za ma­saż (ale nie uprze­dzaj­my fa­któw).

Jak łatwo prze­wi­dzieć, te­oria szyb­ko zo­sta­ła zwe­ry­fi­ko­wa­na w pra­kty­ce, bo ów mło­dszy krew­ny nie oka­zał się szcze­gól­nie wdzię­cznym be­ne­fi­cjen­tem ła­ski, ja­ka spły­nę­ła na nie­go za spra­wą stry­ja. Za­miast bo­wiem zaj­mo­wać się za­rzą­dza­niem ma­jąt­kiem, wy­ra­źnie bar­dziej in­te­re­so­wa­ło go to, co da­ło się z nie­go — oraz z te­go, co aku­rat prze­je­żdża­ło — ścią­gnąć w ra­mach pry­wa­tnej po­li­ty­ki fi­skal­nej. W prak­ty­ce ozna­cza­ło to na­pa­dy na kup­ców prze­mie­rza­ją­cych po­bli­skie szla­ki, pro­wa­dzo­ne z ta­ką re­gu­lar­no­ścią, jak­by by­ły ele­men­tem do­brze za­pla­no­wa­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej.

Po jednym z ta­kich wy­stą­pień, wy­mie­rzo­nym w oby­wa­te­li Kra­ko­wa zmie­rza­ją­cych do Zgo­rzel­ca, spra­wa na­bra­ła szer­sze­go roz­gło­su. Król Wła­dy­sław Ja­gieł­ło , po­cząt­ko­wo prze­ko­na­ny, że za ca­łym zaj­ściem sto­ją si­ły zwią­za­ne bez­po­śre­dnio z tym łu­ży­ckim mia­stem, zde­cy­do­wał się na dość sta­no­wczy krok i za­ka­zał kon­ta­któw han­dlo­wych ze Zgo­rzel­cem. Do­pie­ro po­sel­stwo miej­skie, któ­re po­fa­ty­go­wa­ło się do wład­cy z wy­ja­śnie­nia­mi, na­pro­wa­dzi­ło go na wła­ści­wy trop. To z ko­lei zmu­si­ło Har­tun­ga do szyb­kiej re­ak­cji i od­wo­ła­nia bra­tan­ka z funk­cji po­wier­ni­ka — de­cy­zji spó­źnio­nej, choć fi­nal­nie nie do uni­knię­cia, bo, jak po raz ko­lej­ny po­ka­za­ło ży­cie, krew­ni naj­le­piej wy­cho­dzą na ro­do­wej cho­rąg­wi, a nie na szcze­blu, gdzie za­pa­da­ją wy­ro­ki.

W 1433 roku, gdy Har­tung prze­by­wał w szwaj­car­skiej Ba­zy­lei, za­mek padł ofia­rą zbroj­ne­go na­ja­zdu od­dzia­łu hu­sy­ckie­go Husyci to czeski ruch z XV wieku inspirowany naukami Jana Husa, który domagał się ograniczenia nadużyć Kościoła i większej równości wiernych. Gdy ich postulaty zignorowano, spór szybko przestał być teologiczny i przeniósł się na pole bitwy. W praktyce była to reforma, która zamiast debat kończyła się ustawieniem wozów bojowych i sprawdzeniem racji w terenie. do­wo­dzo­ne­go przez ry­ce­rza Han­sa von Tschir­na z Nie­sy­tna. No­wi „go­spo­da­rze” przez kil­ka mie­się­cy ko­rzy­sta­li z za­so­bów wa­ro­wni z ta­ką swo­bo­dą, jak­by tra­fi­li na do­brze za­opa­trzo­ny za­jazd bez ra­chun­ku — i sys­te­ma­ty­cznie ogo­ła­ca­li za­mek ze wszy­stkie­go, co da­ło się za­brać, zu­żyć al­bo spie­nię­żyć. Do­pie­ro wio­sną 1434 ro­ku pra­wo­wi­ty wła­ści­ciel wró­cił z woj­skiem i roz­pra­wił się z tą im­pro­wi­zo­wa­ną oku­pa­cją tak, jak zdmu­chu­je się kurz z pa­ra­pe­tu, tak że na­wet naj­twar­dszym ode­chcia­ło się za­ba­wy w har­ce sa­mo­zwań­czych ka­szte­la­nów.

W 1451 roku zmarł Ram­fold von Klux, osta­tni wła­ści­ciel Czo­chy z tej sta­rej li­nii ro­do­wych wło­da­rzy. Po je­go śmier­ci do­bra wraz z zam­kiem prze­szły w rę­ce Ka­spa­ra von No­stitz, któ­ry na­le­żał do zde­cy­do­wa­nych prze­ciw­ni­ków hu­sy­tów, wi­dząc w nich nie tyl­ko he­re­zję, ale i za­gro­że­nie dla po­rząd­ku, ja­ki przez po­ko­le­nia za­pe­wniał ry­cer­stwu i zie­mia­nom kom­fort nie­po­dwa­żal­nej wyż­szo­ści. Nie był to sprze­ciw zro­dzo­ny z idei, lecz z pra­kty­ki — tej, któ­ra od wie­ków pod­po­wia­da­ła moż­nym, że naj­pro­ściej prze­ma­wia się si­łą. W cza­sie woj­ny trzy­na­sto­le­tniej Ka­spar do­wo­dził bo­wiem woj­ska­mi za­cięż­ny­mi za­ko­nu krzy­ża­ckie­go, ucze­stni­cząc mię­dzy in­ny­mi w bi­twie pod Choj­ni­ca­mi Podczas bitwy pod Chojnicami Kazimierz Jagiellończyk przyprowadził pod miasto około 16–20 tysięcy ludzi, głównie pospolite ruszenie, które bardziej znało polowanie niż wojnę. Krzyżacy mieli mniej wojska, ale lepiej zorganizowanego — około 9–12 tysięcy — i wykorzystali klasyczny numer: najpierw związali walką, potem uderzyli z boku świeżymi siłami. Efekt był prosty i bolesny: polska armia się posypała, sam król musiał uciekać, a pierwsza duża bitwa wojny trzynastoletniej skończyła się spektakularną klapą zamiast szybkiego zwycięstwa. w 1454 ro­ku, za­koń­czo­nej dla za­ko­nu wy­jąt­ko­wo po­my­ślnym obro­tem wy­da­rzeń.

Późniejszy bieg wy­da­rzeń wo­jen­nych nie przy­niósł mu już trium­fów tej wiel­ko­ści. Po klę­sce w bi­twie pod Świe­ci­nem Podczas bitwy pod Świecinem role się odwróciły i tym razem to Polska przyszła przygotowana, a nie „na pewniaka”. Piotr Dunin ustawił około 2–3 tysiące dobrze zdyscyplinowanych żołnierzy w taborze i kazał Krzyżakom rozbijać się o niego falami — aż w końcu sami się zmęczyli własną ofensywą. Zamiast efektownej szarży wyszła metodyczna egzekucja: zakon stracił kilka tysięcy ludzi i od tego momentu wojna zaczęła mu się wyraźnie psuć. w 1462 ro­ku von No­stitz po­wró­cił na Śląsk i Łu­ży­ce, gdzie tra­fił w sam śro­dek wrze­nia mię­dzy zwo­len­ni­ka­mi kró­la Wę­gier Ma­cie­ja Kor­wi­na , a cze­skie­go kró­la Je­rze­go z Po­die­bra­dów , co zno­wu usta­wi­ło go do­kła­dnie tam, gdzie dwóch wład­ców ciąg­nę­ło za ten sam ka­wa­łek ma­py i ża­den nie za­mie­rzał od­pu­ścić.

Gdy w 1484 roku Kaspar von Nostitz od­szedł z te­go świa­ta, ma­ją­tek prze­szedł na je­go sy­na Hart­wi­ga von No­stitz, po­cho­dzą­ce­go ze zwią­zku z Sa­bi­ne von Gers­dorff — i był to ten etap, w któ­rym ród pie­lęg­no­wał głów­nie wła­sną le­gen­dę, bo rze­czy­wi­stość nie da­wała im już zbyt wie­lu po­wo­dów do du­my. Po Hart­wi­gu do­bra odzie­dzi­czył je­go wnuk Jo­hann von No­stitz, któ­ry za­pi­sał się nie­co wy­ra­źniej, po­dej­mu­jąc prze­bu­do­wę zam­ku w du­chu re­ne­san­su — i na tym kon­kre­ty wła­ści­wie się koń­czą. Wia­do­mo tyl­ko ty­le, że po ca­łym przed­się­wzię­ciu bu­do­wla wy­glą­da­ła ina­czej; jak bar­dzo, w któ­rą stro­nę i czy na le­psze — te­go hi­sto­ria już nie uzna­ła za war­te od­no­to­wa­nia.

Z małżeństwa Johanna von No­stitz i An­ny von Zet­tritz uro­dził się Abra­ham von No­stitz, po­stać już wy­ra­źnie ufor­mo­wa­na w śwież­szym du­chu epo­ki. Kształ­co­ny w pro­te­stan­ckim gim­na­zjum w Zło­to­ryi i na Uni­wer­sy­te­cie w Lip­sku, cie­szył się uzna­niem za­rów­no wśród so­bie rów­nych, jak i pod­da­nych — co nie by­ło tyl­ko uprzej­mym nad­da­tkiem, lecz kon­se­kwen­cją te­go, że Abra­ham trak­to­wał do­bro­czyn­ność jak obo­wią­zek, a nie jak oka­zjo­nal­ny gest pod pu­bli­czkę.

Abraham zawierał mał­żeń­stwo trzy­kro­tnie, zgod­nie z ów­cze­sną mo­dą na ro­dzi­ny, któ­re trud­no by­ło ogar­nąć wzro­kiem, więc skrom­ne pię­ciu sy­nów i pięć có­rek wpi­sy­wa­ło się w ów­cze­sny stan­dard. Wśród te­go licz­ne­go gro­na zna­lazł się Chri­stoph von No­stitz, wła­ści­ciel Czo­chy od 1592 ro­ku. Je­go rzą­dy oka­za­ły się jed­nak krót­kie — le­dwie osiem lat póź­niej zmarł bez­po­to­mnie, po­zo­sta­wia­jąc ma­ją­tek w rę­kach bra­ci, Kon­ra­da i Ka­spa­ra von No­stitz. Od tej chwi­li za­mek po­zo­sta­wał pod ich wspól­nym za­rzą­dem aż do śmier­ci te­go dru­gie­go, co si­łą rze­czy przer­wa­ło ten oso­bli­wy du­et wło­da­rzy oko­li­cznych wło­ści i ca­łe­go ich an­tu­ra­żu.

W 1639 roku panem na zam­ku zo­stał Chri­stoph von No­stitz-Rie­neck — i od tej chwi­li za­rzą­dza­nie ma­jąt­kiem prze­sta­ło ogra­ni­czać się do pil­no­wa­nia mu­rów, a za­czę­ło przy­po­mi­nać cał­kiem spraw­nie pro­wa­dzo­ny pro­jekt go­spo­dar­czy. No­wy wła­ści­ciel, za­miast bo­wiem kon­tem­plo­wać wi­do­ki z wie­ży, wo­lał za­glą­dać pod zie­mię: in­we­sto­wał w ba­da­nia ge­olo­gi­czne, z upo­rem tro­piąc śla­dy zło­ta, a przy oka­zji za­kła­dał w do­li­nie Kwi­sy wsie gór­ni­cze i tar­go­we. Osie­dlał w nich głów­nie pro­te­stan­tów ucie­ka­ją­cych z Czech i in­nych czę­ści Ślą­ska przed re­li­gij­nym do­ci­ska­niem śru­by, a znaj­du­ją­cych tu prze­strzeń, w któ­rej bez­pie­czeń­stwo mia­ło cał­kiem kon­kre­tną war­tość ryn­ko­wą; oni szu­ka­li spo­ko­ju, on mar­ży — i wszy­stko za­czy­na­ło się ele­gan­cko spi­nać.

Rzeczywistość epoki nie po­zwa­la­ła jed­nak sku­pić się tyl­ko na biz­ne­sie i tej na­iw­nej wi­zji świa­ta bez dy­mu i krzy­ku. Trwa­ła bo­wiem woj­na trzy­dzie­sto­le­tnia Wojna trzydziestoletnia, czyli wielka europejska rzeź z lat 1618–1648, wywołana po defenestracji praskiej z 23 maja 1618 roku i zakończona pokojem westfalskim w 1648 roku. Zaczęło się od konfliktu religijnego w Rzeszy, ale szybko przerobiło się to w regularną bijatykę o władzę, wpływy i cudze terytoria; po drodze weszli tam Habsburgowie, Szwecja, Dania, Francja i pół Europy, która uznała, że warto sobie urządzić kontynentalny pożar. , a wy­da­rze­nia lat 30. i 40. XVII wie­ku na Ślą­sku szyb­ko da­ły do zro­zu­mie­nia, że na­wet naj­le­piej za­po­wia­da­ją­ce się przed­się­wzię­cia wy­ma­ga­ją so­lid­ne­go za­ple­cza obron­ne­go. Chri­stoph von No­stitz-Rie­neck, zo­bo­wią­za­ny do­da­tko­wo aktem ele­ktor­skim do za­pe­wnie­nia schro­nie­nia oko­li­cznej lud­no­ści, przy­stą­pił więc do roz­bu­do­wy for­ty­fi­ka­cji i zwięk­sze­nia li­cze­bno­ści za­ło­gi, dzię­ki cze­mu w 1645 ro­ku miesz­kań­cy Gry­fo­wa nie tyl­ko się tu schro­ni­li, lecz tak­że urzą­dzi­li szwedz­kim ma­ru­de­rom krót­ką, bo­le­sną ko­re­ktę.

Christoph von Nostitz-Rieneck do­żył 84 lat, po­zo­sta­wia­jąc ma­ją­tek w rę­kach za­le­dwie 24-let­nie­go Al­bre­chta von No­stitz-Rie­neck. Ten jed­nak nie zdą­żył na­dać swo­jej obec­no­ści więk­sze­go zna­cze­nia — zmarł bo­wiem bez­po­to­mnie po sied­miu la­tach, za­my­ka­jąc mę­ską li­nię ro­du Roth­en­burg Tzscho­cha. W kon­se­kwen­cji do­bra zna­la­zły się przy wdo­wie po Chri­sto­phie i je­go cór­kach, któ­re w 1700 (lub 1703) ro­ku sprze­da­ły je Jo­han­no­wi Hart­wi­go­wi von Uech­tritz, rad­cy Au­gu­sta II Moc­ne­go , za 152 ty­sią­ce ta­la­rów i w ten oto spo­sób bez więk­szych sen­ty­men­tów za­koń­czy­ły tę li­nię wy­da­rzeń.

Johann Hartwig von Uechtritz, pan na See i Spreitz, do­cze­kał się pię­ciu có­rek i ani jed­ne­go sy­na, co w pra­kty­ce ozna­cza­ło nie ty­le brak na­stęp­cy, co ko­nie­czność szyb­kie­go uszczel­nie­nia ro­dzin­ne­go sys­te­mu. Wpro­wa­dził więc Grund­fi­dei­ko­mmiss — za­sa­dę, któ­ra spro­wa­dza­ła wy­bór mę­ża do krę­gu „swo­ich”, tak by ma­ją­tek krą­żył po tej sa­mej or­bi­cie i nie wpa­dał w ob­ce rę­ce. Jed­na z je­go có­rek, Chri­stia­ne Eli­sa­beth, w 1714 ro­ku po­ślu­bi­ła Kar­la Mag­nu­sa, lecz ich wspól­na hi­sto­ria za­koń­czy­ła się szyb­ciej, niż zdą­ż­yli usta­lić ro­dzin­ne prio­ry­te­ty, bo za­le­dwie po dwóch se­zo­nach mąż od­szedł z te­go świa­ta w wie­ku za­le­dwie 25 lat.

Wdowieństwo Elżbiety nie prze­ciąg­nę­ło się za­nad­to, bo szyb­ko zna­la­zła no­we­go mę­ża, Hein­ri­cha Wil­hel­ma von Uech­tritz, z któ­rym spę­dzi­ła czter­na­ście lat, za­nim i on od­szedł wcze­śniej, jak­by nie chciał psuć ro­dzin­nej tra­dy­cji. Roz­dział ten dom­knął się w li­sto­pa­dzie 1732, i to w spo­sób, któ­re­go nie da spro­wa­dzić do zwy­kłej for­mu­ły „uro­czy­sty po­grzeb”. Kon­dukt ru­szył zgod­nie z ce­re­mo­nia­łem, po­wo­li i do­stoj­nie, aż do chwi­li, gdy ża­ło­bni­cy we­szli na sta­ry, spró­chnia­ły most pro­wa­dzą­cy do zam­ku. Kon­stru­kcja, zmę­czo­na wie­kiem i cię­ża­rem ty­lu kro­ków, pod­da­ła się na­gle, jak­by sa­ma wy­da­ła wy­rok, i ru­nę­ła, strą­ca­jąc część uczest­ni­ków wprost do fo­sy. Sku­tek oka­zał się tra­gi­czny: ży­cie stra­ci­li do­ro­śli i sze­ścio­ro dzie­ci, a wy­da­rze­nie, któ­re mia­ło być spo­koj­nym dom­knię­ciem ża­ło­by, prze­ro­dzi­ło się w dra­mat o znacz­nie więk­szej ska­li.

Trzy lata później Eli­sa­beth wy­szła za mąż po raz trze­ci, za Frie­dri­cha Au­gu­sta, do­my­ka­jąc w ten spo­sób se­rię de­cy­zji, w któ­rych pry­wa­tne wy­bo­ry i ro­dzin­na stra­te­gia nie roz­cho­dzi­ły się ani na krok. Gdy zmar­ła w 1741 ro­ku, ma­ją­tek prze­szedł w dzier­ża­wę da­le­kie­go krew­ne­go, Ada­ma von Uech­tritz, czy­li za­to­czył on ko­ło i znów usiadł przy tym sa­mym sto­le, co na po­cząt­ku.

W 1755 roku Czocha zmie­ni­ła wła­ści­cie­la w spo­sób już zu­peł­nie przy­ziem­ny: ku­piec Fer­di­nand Ot­to von Schni­del ku­pił ją za 87 ty­się­cy ta­la­rów reń­skich, za­my­ka­jąc etap ro­dzin­nych za­bez­pie­czeń czy­stą trans­ak­cją. Je­go syn, Carl Ot­to Gu­stav , uro­dzo­ny na zam­ku, po­szedł w stro­nę, któ­ra z mu­ra­mi ma nie­wie­le wspól­ne­go — za­sły­nął bo­wiem ja­ko au­tor prac z li­te­ra­tu­ry i hi­sto­rii oraz tłu­macz wło­skiej po­ezji, dzia­ła­ją­cy w świe­cie, gdzie wszy­stko moż­na by­ło po­sta­wić od no­wa jed­nym zda­niem, bez udzia­łu ja­kiej­kol­wiek eki­py bu­do­wla­nej.

Spokój tej układanki nie trwał jed­nak dłu­go. W no­cy z 17 na 18 sier­pnia 1793, pod nie­obe­cność Frie­dri­cha Au­gu­sta Chri­sto­pha, wła­ści­cie­la zam­ku, wy­buchł po­żar, któ­ry bez więk­szych wa­hań za­jął da­chy i wie­żę, a na­stęp­nie do­brał się do czę­ści po­mie­szczeń miesz­kal­nych wraz z ich wy­po­sa­że­niem. Zni­knę­ła zbro­jo­wnia, zni­knę­ła bi­blio­te­ka, a wraz z nią wie­le cen­nych sta­ro­dru­ków, któ­re przez la­ta wy­cho­dzi­ły ca­ło z każ­dej hi­sto­rii, aż w koń­cu sa­me sta­ły się ma­te­ria­łem do opo­wie­ści o stra­tach.

Reakcja była szybka. Nie­mal na­ty­chmiast przy­stą­pio­no do od­bu­do­wy i sześć lat póź­niej gmach po­no­wnie na­da­wał się do za­mie­szka­nia, choć w wer­sji, któ­ra nie by­ła już wier­ną ko­pią pier­wo­wzo­ru. Śre­dnio­wie­czną więź­bę da­cho­wą za­stą­pio­no da­chem ba­ro­ko­wym, wie­żę pod­wyż­szo­no, wnę­trza otrzy­ma­ły no­wy wy­strój — za­mek wró­cił do uży­tku, ale już w kształ­cie da­ją­cym do zro­zu­mie­nia, że ogień nie tyl­ko zni­szczył, lecz tak­że upo­rząd­ko­wał go po swo­je­mu.

Po śmierci Friedricha Au­gu­sta ma­ją­tek odzie­dzi­czył Ernst Frie­drich von Uech­tritz und Stein­kirch, a po nim Czo­chę ob­jął je­dy­ny ży­ją­cy syn, Frie­drich Karl Ot­to. Ten, już bez zwło­ki, wpro­wa­dził się na za­mek wraz z mał­żon­ką o ty­tu­la­tu­rze tak roz­bu­do­wa­nej, że w po­ło­wie moż­na by­ło za­po­mnieć, do­kąd to wszy­stko zmie­rza: Gu­sta­vi­ną Ot­ti­lią Ka­ro­li­ną Mi­net­tą Char­lot­tą Ol­gą von Uech­tritz und Stein­kirch von War­tens­le­ben. Mał­żeń­stwo do­cze­ka­ło się pię­cior­ga dzie­ci — Bern­har­da, Hil­de­gard, Vi­cto­rii, Ed­ga­ra i Bol­ka — czy­li peł­ne­go ze­sta­wu spad­ko­bier­ców dla ma­jąt­ku, któ­ry obej­mo­wał fol­wark, dwie wsie oraz roz­le­głe te­re­ny zie­mi i la­sów o łącz­nej po­wierz­chni 1500 hek­ta­rów. Ca­łość dzia­ła­ła jak do­brze usta­wio­na kon­stru­kcja: na­zwi­ska dłu­gie, are­ał sze­ro­ki, ciąg­łość ro­du za­bez­pie­czo­na bez nie­do­mó­wień.

Gdy w 1905 roku Karl Otto od­szedł z te­go świa­ta, je­go spad­ko­bier­cy szyb­ko do­szli do wnio­sku, że utrzy­my­wa­nie roz­le­głe­go ma­jąt­ku to za­ję­cie do­bre dla tych, któ­rzy ma­ją czas i cier­pli­wość, a nie dla tych, któ­rzy wo­lą kon­kre­tny wy­nik na kon­cie, dla­te­go de­cy­zja o sprze­da­ży za­pa­dła bez więk­sze­go sen­ty­men­tu. Chęt­ny zna­lazł się z naj­wyż­szej pół­ki — Ernst Gün­ther zu Schle­swig-Hol­stein-Son­der­burg , brat ce­sa­rzo­wej Au­gu­sty Wi­kto­rii — co za­po­wia­da­ło trans­ak­cję z od­po­wie­dnią opra­wą, lecz wy­star­czy­ło jed­no obej­ście zam­ku, by en­tu­zjazm wy­pa­ro­wał; ksią­żę obej­rzał, po­li­czył w gło­wie, ile to wszy­stko ko­sztu­je w cza­sie i pie­nią­dzu, po czym de­li­ka­tnie po­dzię­ko­wał i ty­le go wi­dzie­li.

Dopiero w 1909 roku po­ja­wił się ktoś, kto nie tyl­ko miał środ­ki, ale i ocho­tę, by je z roz­ma­chem wy­dać — Ernst Gu­tschow, któ­ry za 1,5 mi­lio­na ma­rek ku­pił Czo­chę wraz z ca­łym pa­kie­tem oko­li­cznych dóbr, naj­wy­raź­niej uzna­jąc, że sko­ro już bu­du­je się po­tę­gę prze­my­sło­wą, to nie za­szko­dzi do­dać jej re­pre­zen­ta­cyj­ne­go ent­ou­ra­ge’u. Gu­tschow miał wszy­stko, co w ta­kich sy­tu­acjach by­wa nie­zbęd­ne: pie­nią­dze, tem­po dzia­ła­nia i bar­dzo wy­ra­źne po­czu­cie, że sa­ma for­tu­na to do­pie­ro po­czą­tek, a pra­wdzi­wy efekt za­czy­na się tam, gdzie moż­na ją po­ka­zać w od­po­wie­dniej ra­mie.

Tą ramą miał być za­mek, choć w chwi­li za­ku­pu bar­dziej przy­po­mi­nał on zo­bo­wią­za­nie niż go­to­wą wi­zy­tów­kę — stan tech­ni­czny wy­ma­gał po­waż­nych na­kła­dów, a de­cy­zja spro­wa­dza­ła się do wy­bo­ru mię­dzy od­two­rze­niem te­go, co by­ło, a stw­orze­niem cze­goś, co wy­glą­da le­piej niż ory­gi­nał. Gu­tschow nie miał wąt­pli­wo­ści: za­miast kon­ser­wo­wać prze­szłość, zle­cił prze­bu­do­wę, któ­ra uczy­ni­ła z Czo­chy ro­man­ty­czne zam­czy­sko w wer­sji „ule­pszo­nej”, gdzie hi­sto­ria zo­sta­ła lek­ko pod­re­tu­szo­wa­na, fan­ta­zja do­pi­sa­na, a ca­łość usta­wio­na tak, by ro­bi­ła wra­że­nie od pier­wsze­go spoj­rze­nia. W tle po­zo­sta­wał cel cał­kiem kon­kre­tny — ty­tuł szla­che­cki, któ­ry miał sta­no­wić ro­dzaj „cer­ty­fi­ka­tu ja­ko­ści”, ide­al­ne­go do bu­do­wa­nia le­gen­dy ro­du.

Realizacji tego za­da­nia pod­jął się zna­ny ber­liń­ski ar­chi­tekt Bo­do Eb­hardt , któ­ry w la­tach 1912–1920, ko­sztem 4 mi­lio­nów ma­rek, nie ty­le od­no­wił za­mek, ile urzą­dził mu sta­ran­nie wy­re­ży­se­ro­wa­ny po­wrót do prze­szło­ści. Prze­kształ­cił ze­wnę­trzną bry­łę wa­ro­wni, zmo­der­ni­zo­wał wnę­trza i zro­bił to wszy­stko z ta­kim roz­ma­chem, jak­by śre­dnio­wie­cze by­ło sty­lem, któ­ry da się po pro­stu za­mó­wić, do­pra­co­wać i od­dać w wer­sji luk­su­so­wej. Duch daw­nych wie­ków miał tu oczy­wi­ście zo­stać za­cho­wa­ny, a naj­le­piej jesz­cze lek­ko pod­ra­so­wa­ny. Po­ma­ga­ły w tym ory­gi­nal­ne de­ta­le ar­chi­te­kto­ni­czne oraz ma­te­ria­ły od­zy­ska­ne z ro­ze­bra­nych frag­men­tów zam­ku, czy­li prze­szłość uży­ta po­no­wnie, tym ra­zem już pod ści­słym nad­zo­rem este­ty­cznym.

Reprezentacyjne po­mie­szcze­nia otrzy­ma­ły ko­min­ki spro­wa­dza­ne spe­cjal­nie z Włoch, jak­by miej­sco­wy ka­mień nie był dość god­ny tak am­bi­tnej in­sce­ni­za­cji, a bi­blio­te­ka, urzą­dzo­na nie­mal po kró­lew­sku, do­sta­ła opra­wę na­wią­zu­ją­cą do an­giel­skie­go go­ty­ku Tu­do­rów. Do te­go do­szły za­by­tko­we me­ble, hi­sto­ry­czne eks­po­na­ty, ma­lo­wi­dła ścien­ne au­tor­stwa Ma­xa Ko­cha z ber­liń­skie­go Kunst­ge­wer­be­mu­se­um, wi­tra­że oraz sny­cer­skie de­ko­ra­cje peł­ne ukry­tej sym­bo­li­ki, bo sko­ro już od­bu­do­wy­wać za­mek, to z roz­ma­chem, któ­ry nie zna umia­ru ani skrom­no­ści. Eb­hardt ze zle­co­ne­go za­da­nia wy­wią­zał się zna­ko­mi­cie. Dość po­wie­dzieć, że w opi­nii ob­ser­wa­to­rów Czo­cha po prze­bu­do­wie sta­ła się bar­dziej śre­dnio­wie­czna niż by­ła w śre­dnio­wie­czu.

W tym miej­scu po­ja­wia się Czo­cha, nie ja­ko ka­prys, lecz ja­ko pró­ba do­po­wie­dze­nia te­go, cze­go nie obej­mu­ją do­ku­men­ty. Za­mek, na­by­ty z ini­cja­ty­wy ba­ro­na Wil­li­bal­da von Dir­ksen i prze­bu­do­wa­ny z iście kró­lew­skim roz­ma­chem, ma stwo­rzyć dla na­zwi­ska od­po­wie­dnią opra­wę. Efekt jest prze­ko­nu­ją­cy wi­zu­al­nie, lecz nie for­mal­nie: Gu­tschow naj­pew­niej ni­gdy nie otrzy­mu­je ty­tu­łu szla­che­ckie­go, a fakt że nie za­cho­wa­ły się żad­ne do­ku­men­ty no­bi­li­ta­cyj­ne, za­trzy­mu­je tę hi­sto­rię na twar­dym bra­ku do­wo­du.

Mimo ogromnych ko­sztów i ca­łe­go or­ga­ni­za­cyj­ne­go za­mie­sza­nia zwią­za­ne­go z prze­bu­do­wą zam­ku je­go wła­ści­ciel po­ja­wiał się tu­taj ra­czej rzad­ko — zwy­kle za­le­dwie na kil­ka ty­go­dni w ro­ku, jak ktoś, kto za­mó­wił so­bie wiel­ką hi­sto­ry­czną za­ba­wkę, ale ko­rzy­stał z niej wy­łącz­nie od świę­ta. Na sta­łe prze­niósł się tu z ro­dzi­ną do­pie­ro pod ko­niec dru­giej woj­ny świa­to­wej, kie­dy Dol­ny Śląsk, na tle bom­bar­do­wa­nych miast nie­mie­ckich, ucho­dził jesz­cze za względ­nie bez­pie­czny azyl.

Ten spokój trwał do­kła­dnie tak dłu­go, jak dłu­go da­ło się uda­wać, że Ar­mia So­wie­cka mo­że jed­nak skrę­ci gdzie in­dziej. Gdy wia­do­mo­ści o jej szyb­kim mar­szu oka­za­ły się praw­dą, Gu­tschow spa­ko­wał naj­cen­niej­sze wy­po­sa­że­nie zam­ku i ru­szył w stro­nę Dre­zna, nie prze­czu­wa­jąc jesz­cze, że z Czo­chą roz­sta­je się wła­śnie na za­wsze. W lu­tym 1945 tak­że sto­li­ca Sa­kso­nii ru­n­ęła pod gra­dem ame­ry­kań­skich bomb za­pa­la­ją­cych, więc opu­ścił i ją, a na­stęp­nie prze­niósł się do Bad Wil­dun­gen, gdzie rok póź­niej zmarł z po­wo­du na­stępstw uda­ru móz­gu i za­pa­le­nia płuc, za­my­ka­jąc hi­sto­rię, któ­ra jesz­cze chwi­lę wcze­śniej wy­da­wa­ła się za­bez­pie­czo­na na po­ko­le­nia.

Wyjeżdżając z Czochy, osta­tni jej wła­ści­ciel za­brał za­pew­ne wszy­stko, co mia­ło dla nie­go naj­wię­kszą war­tość hi­sto­ry­czną i ma­te­rial­ną: książ­ki Dü­re­ra, za­by­tko­wą broń, wy­ro­by sny­cer­skie, zło­to oraz na­by­tą od bol­sze­wi­ków car­ską bi­żu­te­rię, czy­li ge­ne­ral­nie wszy­stko, co po­zwa­la­ło mu roz­po­cząć no­we ży­cie bez te­go krę­pu­ją­ce­go uczu­cia, że cze­goś mu bra­ku­je (co fi­nal­nie oka­za­ło się za­bez­pie­cze­niem na przy­szłość rów­nie trwa­łym jak je­go wła­sne zdro­wie). Część wy­po­sa­że­nia zam­ku jed­nak w nim zo­sta­ła, a te „skar­by” — w prak­tyce garść me­bli, ksią­żek, win i tro­chę sre­bra — szyb­ko tra­fi­ły pod skrzy­dła no­wych, ide­owo umo­ty­wo­wa­nych go­spo­da­rzy dóbr po­rzu­co­nych, któ­rzy naj­wy­ra­źniej uzna­li, że naj­le­pszym spo­so­bem na ich ochro­nę bę­dzie prze­kształ­ce­nie mie­nia w środ­ki o wy­so­kiej mo­bil­no­ści.

Kolejne epizody po­ka­za­ły, że duch te­re­no­wej przed­się­bior­czo­ści miał się świe­tnie, gdy jed­ną z cię­ża­ró­wek wy­peł­nio­ną zam­ko­wy­mi de­po­zy­ta­mi przy­wła­szczył bur­mistrz Leś­nej wraz z mał­żon­ką, po czym obo­je, nie­spe­cjal­nie nie­po­ko­je­ni, prze­kro­czy­li gra­ni­cę i ulo­ko­wa­li się w ame­ry­kań­skiej stre­fie oku­pa­cyj­nej. Na­stęp­ny „skarb”, ele­gan­cko skla­sy­fi­ko­wa­ny ja­ko de­po­zyt mi­li­cyj­ny, pil­no­wa­ny oso­bi­ście przez ko­men­dan­ta po­ste­run­ku MO, rów­nież zni­knął w oko­li­czno­ściach na ty­le dys­kre­tnych, że za­brał ze so­bą swe­go opie­ku­na — co tyl­ko uma­cnia wra­że­nie, że nad­zór nad ca­łą ope­ra­cją był pro­wa­dzo­ny z po­dzi­wu god­ną spój­no­ścią i kon­se­kwen­cją.

Inni szabrownicy mieli już mniej szczę­ścia i za kra­dzież tra­fia­li do wię­zie­nia — mię­dzy in­ny­mi ów­cze­sny wi­ce­sta­ro­sta Lu­ba­nia, któ­ry naj­wy­ra­źniej nie zdą­żył w po­rę usta­lić wła­ści­wej tra­sy ewa­ku­acji. Część zbio­rów uda­ło się jed­nak od­zy­skać: 25 ty­się­cy ksią­żek ze zbio­ru fa­bry­kan­ta tra­fi­ło do wro­cła­wskiej Bi­blio­te­ki Uni­wer­sy­te­ckiej, a wraz z ni­mi 53 me­ble, 84 obra­zy olej­ne, 29 rzeźb, 130 sztuk bro­ni bia­łej i pal­nej oraz pew­na ilość za­sta­wy, szkła i por­ce­la­ny, czy­li to, co ja­kimś cu­dem wró­ci­ło z po­wo­jen­nej piel­grzy­mki po cu­dzych piw­ni­cach.

W odnajdywaniu skry­tek i ukry­tych w nich przed­mio­tów po­ma­ga­ła mi­li­cji przed­wo­jen­na bi­blio­te­kar­ka zam­ko­wa Chri­sti­ne von Saur­ma, zwa­na Klucz­ni­cą, któ­ra po za­koń­cze­niu in­wen­ta­ry­za­cji bez prze­szkód wy­je­cha­ła do Nie­miec. Wy­glą­da więc na to, że przy­naj­mniej ktoś w tej hi­sto­rii znał wszy­stkie drzwi, choć py­ta­nie, ile skry­tek wska­za­no, a ile prze­mil­cza­no, po­zo­sta­je otwar­te.

Jego wizyty łą­czy się z dzia­łal­no­ścią pro­wa­dzo­ną w pod­ziem­nych za­kła­dach w re­jo­nie Le­śnej, gdzie — przy­naj­mniej we­dług krą­żą­cych re­la­cji — pra­co­wa­no nad po­ci­ska­mi V-1 i V-2, eks­pe­ry­men­to­wa­no z bro­nią ra­dio­lo­gi­czną oraz no­wy­mi ty­pa­mi na­pę­dów. Jed­nym z ta­kich miejsc mia­ła być fa­bry­ka „Ge­ma Wer­ke”, pro­du­ku­ją­ca urzą­dze­nia ra­dio­lo­ka­cyj­ne Fre­ya , czy­li sprzęt jak naj­bar­dziej re­al­ny, kon­kret­ny i po­trze­bny, zwła­szcza w cza­sach, gdy woj­na opie­ra­ła się na tym, kto pier­wszy zo­ba­czy wię­cej.

Reszta brzmi już mniej so­lid­nie, za to znacz­nie bar­dziej wi­do­wi­sko­wo, bo eks­pe­ry­men­ty mia­ły ge­ne­ro­wać po­le tak sil­ne, że sa­mo­cho­dy ga­sły w ru­chu, co da­je przy­naj­mniej jed­ną pew­ność, że wpływ na rze­czy­wi­stość był od­czu­wal­ny, choć nie­ko­nie­cznie uży­te­czny. Po za­koń­cze­niu prób au­ta ru­sza­ły da­lej, jak­by nic się nie wy­da­rzy­ło, co sta­wia ca­łe to rze­ko­me osiąg­nię­cie w dość oso­bli­wym świe­tle, jak­by ca­ła ta hi­sto­ria by­ła tyl­ko efe­ktem ubocz­nym fan­ta­zji, nie fi­zy­ki.

Po objęciu przez pol­ską ad­mi­ni­stra­cję Czo­cha roz­po­czę­ła ka­rie­rę in­sty­tu­cjo­nal­ną, któ­ra z po­wo­dze­niem mo­gła­by ucho­dzić za kon­kurs w prze­ka­zy­wa­niu od­po­wie­dzial­no­ści z rąk do rąk. Na po­czą­tek Gmin­na Spół­dziel­nia „Sa­mo­po­moc Chłop­ska”, po­tem Dol­no­ślą­ska Izba Rol­ni­cza, na­stęp­nie Mi­ni­ster­stwo Kul­tu­ry i Sztu­ki — każ­dy coś prze­jął, coś za­pi­sał, po czym od­dał da­lej, jak­by za­mek był ra­czej pro­ble­mem do ob­słu­że­nia niż za­by­tkiem do utrzy­ma­nia.

W 1952 roku sprawa tra­fi­ła w rę­ce bar­dziej zde­cy­do­wa­ne: Mi­ni­ster­stwo Obro­ny obię­ło nad­zór nad zam­kiem i urzą­dzi­ło w nim ośro­dek wy­po­czyn­ko­wy dla wy­so­kich ran­gą ofi­ce­rów Lu­do­we­go Woj­ska Pol­skie­go i ich ro­dzin. I tu hi­sto­ria ro­bi się cie­ka­wsza, bo wła­śnie ta dość oso­bli­wa funk­cja — re­pre­zen­ta­cyj­na en­kla­wa dla lu­dzi, któ­rych ofi­cjal­ny prze­kaz kre­ował na „eli­tę na­ro­du”, a któ­rzy w prak­ty­ce by­li po pro­stu be­ne­fi­cjen­ta­mi sys­te­mu — naj­pew­niej prze­są­dzi­ła o prze­trwa­niu zam­ku. Pod­czas gdy wie­le in­nych ślą­skich re­zy­den­cji spo­koj­nie roz­pa­da­ło się pod wpły­wem cza­su, po­go­dy i bar­dzo kon­kre­tne­go za­in­te­re­so­wa­nia oko­li­cznych miesz­kań­ców, Czo­cha mia­ła za­pew­nio­ną ochro­nę wy­ni­ka­ją­cą nie tyle z tro­ski o dzie­dzi­ctwo, co z po­trze­by wy­go­dy.

Po 1989 roku zamek ponownie zmie­nił opie­ku­na i tra­fił pod za­rząd Woj­sko­wej Agen­cji Mie­szka­nio­wej, co ozna­cza­ło już bar­dziej współ­cze­sną wer­sję za­rzą­dza­nia niż po­wo­jen­ny eks­pe­ry­ment in­sty­tu­cjo­nal­ny. Po za­koń­czeniu prac ada­pta­cyj­nych w 1996 ro­ku otwar­to go dla ru­chu tu­ry­sty­czne­go — i tym sa­mym miej­sce, któ­re przez de­ka­dy funk­cjo­no­wa­ło ja­ko zam­knię­ta prze­strzeń dla wy­bra­nych, za­czę­ło za­ra­biać na tych, któ­rzy chcą zo­ba­czyć, jak wy­glą­da to wie­lo­epo­ko­we „tak by­ło”, któ­re no­si śla­dy ty­lu rąk, że aż trud­no nie po­czuć po­dzi­wu dla tej po­li­chro­mi­cznej mo­zai­ki form i ar­chi­te­kto­ni­cznych kom­pro­mi­sów.

Wśród licznych gości, któ­rzy w cza­sach ko­mu­ni­zmu ra­czy­li Czo­chę swo­ją obec­no­ścią, zna­la­zła się praw­dzi­wa ga­le­ria „zna­ko­mi­to­ści” — ze­staw na­zwisk, przy któ­rym hi­sto­ria prze­sta­je być sub­tel­na i po­ka­zu­je swo­ją ciem­niej­szą stro­nę. By­wa­li tu m.in. prze­wo­dni­czą­cy KC PZPR Bo­le­sław Bie­rut , je­go nie­za­stą­pio­ny to­wa­rzysz od spraw szcze­gól­nie de­li­ka­tnych Ja­kub Ber­man , I se­kre­tarz KC PZPR Wła­dy­sław Go­muł­ka , pre­mier PRL Jó­zef Cy­ran­kie­wicz oraz czło­wiek, któ­ry z cza­sem do­szedł do wnio­sku, że mun­dur i po­li­ty­ka to cał­kiem zgra­ny du­et — Woj­ciech Ja­ru­zel­ski . Do kom­ple­tu mi­ni­ster obro­ny Ma­rian Spy­chal­ski , czy­li ob­sa­da, przy któ­rej sło­wo „wy­po­czy­nek” na­bie­ra spe­cy­fi­czne­go, bar­dzo pań­stwo­we­go zna­cze­nia.

Na tym jednak li­sta się nie koń­czy, bo Czo­cha przyj­mo­wa­ła tak­że „wy­bi­tnych do­wód­ców brat­niej ar­mii”, co w prak­ty­ce ozna­cza­ło wi­zy­ty lu­dzi, przy któ­rych na­wet lo­kal­ni pro­mi­ne­nci mo­gli po­czuć się jak per­so­nel po­mo­cni­czy. Po­ja­wia­li się tu m.in. mi­ni­ster obro­ny ZSRR Ge­or­gy Zhu­kov , wi­ce­mi­ni­ster obro­ny Kon­stan­tin Ro­ko­ssov­sky oraz na­czel­ny do­wód­ca sił Ukła­du War­szaw­skie­go Ivan Ko­nev — czy­li pe­łen ze­staw gwa­ran­tu­ją­cy, że atmo­sfe­ra miej­sca po­zo­sta­nie od­po­wie­dnio „so­ju­szni­cza”.

OPIS ZAMKU

Zamek średniowieczny po­sa­do­wio­no w miej­scu, któ­re sa­mo na­rzu­ca­ło ton ca­łe­mu przed­się­wzię­ciu: na skal­nym cy­plu wrzy­na­ją­cym się w do­li­nę Kwi­sy, na gra­ni­to­wo-gnej­so­wym wy­nie­sie­niu się­ga­ją­cym 320 me­trów n.p.m. Trud­no o bar­dziej oczy­wi­stą za­chę­tę, by po­sta­wić tu wa­ro­wnię i z gó­ry pa­trzeć na oko­li­cę z na­le­ży­tą po­dej­rzli­wo­ścią.

Warownia składała się z okrą­głej wie­ży usta­wio­nej w na­ro­żni­ku po­łu­dnio­wo‑za­cho­dnim i za­pe­wne z jed­ne­go trzy- lub czte­ro­kon­dy­gna­cyj­ne­go do­mu miesz­kal­ne­go, wznie­sio­ne­go na pla­nie tra­pe­zu o wy­mia­rach 20 × 16 me­trów, jed­ne­go albo dwóch mniej­szych bu­dyn­ków go­spo­dar­czych, a tak­że mu­rów obron­nych spi­na­ją­cych ca­ły ze­spół w zwar­tą ca­łość. Był to za­tem układ do bólu pro­sty i przej­rzy­sty, bo wię­cej po pro­stu nie prze­szło przez filtr rze­czy­wi­sto­ści.

Poważniejszą zmia­nę przy­niósł do­pie­ro XVI wiek i prze­bu­do­wa prze­pro­wa­dzo­na przez No­sti­tzów. Wte­dy to za­mek do­stał no­wą for­mę, no­wy po­rzą­dek prze­strzen­ny i re­ne­san­so­wy ko­stium, któ­ry nie zli­kwi­do­wał je­go obron­ne­go cha­ra­kte­ru, ale na­dał mu wię­cej ogła­dy. Przy oka­zji ca­łość do­da­tko­wo ufor­ty­fi­ko­wa­no ze­wnętrz­ną li­nią mu­rów z ba­ste­ja­mi, bo naj­wy­ra­źniej uzna­no, że sko­ro już po­pra­wiać za­mek, to naj­le­piej tak, by wy­glą­dał god­niej, a przy tym na­dal ja­sno ko­mu­ni­ko­wał, że nie­pro­szo­ny gość sta­je się tu­taj ce­lem, nie wi­dzem.

W kolejnych stu­le­ciach Czo­cha prze­cho­dzi­ła ko­lej­ne mo­der­ni­za­cje, za każ­dym ra­zem pod­po­rząd­ko­wa­ne trzem spra­wom, któ­re w zam­kach wra­ca­ją upar­cie jak re­fren: le­pszej obron­no­ści, więk­szej prze­strze­ni do miesz­ka­nia i odro­bi­nie wy­go­dy, o ile nie kłó­ciła się z po­wa­gą mu­rów. W XVIII wie­ku usu­nię­to drew­nia­ny most zwo­dzo­ny i za­stą­pio­no go mo­stem mu­ro­wa­nym, prze­rzu­co­nym nad su­chą fo­są, któ­rą urzą­dzo­no so­bie ja­ko zwie­rzy­niec.

Po tragicznym po­ża­rze z 1793 ro­ku przy­stą­pio­no do od­bu­do­wy, pro­wa­dzo­nej w la­tach 1795–1799. Głów­ny dom miesz­kal­ny po­kry­to łup­kiem, na­da­no no­we for­my da­chów i pod­wyż­szo­no wie­żę, czy­li za­mek nie tyl­ko pod­źwi­gnię­to po zni­szcze­niach, ale przy oka­zji lek­ko po­pra­wio­no je­go syl­we­tkę. Dzi­siej­szy wy­gląd Czo­chy jest jed­nak prze­de wszy­stkim skut­kiem wiel­kiej prze­bu­do­wy-re­kon­stru­kcji z po­cząt­ku XX wie­ku. To wła­śnie ona na­da­ła bu­do­wli obec­ną po­stać i wy­ra­źnie ją „od­mło­dzi­ła”, choć zro­bi­ła to dość bez­ce­re­mo­nial­nie, ni­szcząc przy oka­zji część za­by­tko­wych ele­men­tów — za­rów­no Czo­chy, jak i po­bli­skie­go zam­ku w Świe­ciu, któ­ry Gu­tschow rów­nież ku­pił, ale naj­wy­ra­źniej nie zna­lazł już cza­su ani ener­gii, by choć raz spoj­rzeć na nie­go jak na coś wię­cej niż tro­fe­um.

Przy tej inwestycji wy­ko­rzy­sta­no ory­gi­nal­ne de­ta­le re­zy­den­cji Uech­tri­tzów: ka­mie­niar­kę drzwi, okien i strzel­nic, a tak­że po­tęż­ne dę­bo­we bel­ki, li­czą­ce po­nad dwa­na­ście me­trów dłu­go­ści i nie­mal pół me­tra gru­bo­ści, któ­re po­słu­ży­ły ja­ko dźwi­ga­ry. Prze­szłość zo­sta­ła więc nie tyl­ko przy­wo­ła­na, lecz tak­że do­sło­wnie wbu­do­wa­na w no­wą wer­sję zam­ku. Wnę­trza wy­po­sa­żo­no w re­ne­san­so­we ko­min­ki, za­cho­wa­ne w do­brym sta­nie do cza­sów obe­cnych, dzię­ki cze­mu ca­ła ta re­kon­stru­kcy­jna ope­ra­cja, choć miej­sca­mi dość bru­tal­na wo­bec au­ten­ty­ku, po­tra­fi­ła jed­nak zo­sta­wić po so­bie coś wię­cej niż sam efek­to­wny ko­stium.

Najbliżej pier­wo­tnej po­sta­ci trzy­ma się cy­lin­dry­czna wie­ża osta­tniej obro­ny, sto­ją­ca w po­łu­dnio­wo-za­cho­dnim na­ro­żu zam­ku. To wła­śnie ona za­cho­wa­ła z ca­łe­go ze­spo­łu naj­wię­cej daw­ne­go cha­ra­kte­ru, choć dziś ma na so­bie ko­pu­łę o wdzię­ku nie­co dy­sku­syj­nym i za­miast od­pie­rać na­pa­stni­ków zaj­mu­je się głów­nie ser­wo­wa­niem wi­do­ków.

W XVII wieku do­sta­wio­no do niej trzy­kon­dy­gna­cyj­ny bu­dy­nek na­kry­ty wie­lo­spa­do­wy­mi da­cha­mi z ar­ka­do­wy­mi po­dzia­ła­mi. Je­go ele­wa­cja otrzy­ma­ła pe­łen ze­staw ozdób: wy­ku­sze, re­ne­san­so­wy szczyt z na­tu­ral­nej wiel­ko­ści Mi­ner­wą na czub­ku, a do te­go ba­ro­ko­wy por­tal z her­ba­mi von Uech­tritz i kar­tu­szem ro­du von No­stitz, któ­ry opra­wia głów­ne wej­ście do zam­ko­wych wnętrz. Do wej­ścia pro­wa­dzi ka­mien­ny most wspar­ty na dwóch po­tęż­nych fi­la­rach, więc już sam spa­cer tym mo­stem da­je złu­dze­nie, że ktoś tu na nas cze­ka — naj­le­piej z ukło­nem.

Po przeciwnej stronie zwar­tej za­bu­do­wy sta­nę­ła śre­dnio­wie­czna wie­ża miesz­kal­na, roz­dzie­lo­na na dwa smu­kłe seg­men­ty przy­kry­te dwu­spa­do­wy­mi da­cha­mi na­czół­ko­wy­mi. To wła­śnie ten układ na­da­je wa­ro­wni wy­gląd tak oso­bli­wy, że trud­no nie za­uwa­żyć, iż ar­chi­tekt miał tu swo­je pięć mi­nut i naj­wy­ra­źniej nie za­mie­rzał od­dać sce­ny bez zo­sta­wie­nia po so­bie wy­raź­ne­go śla­du.

W połowie XVI wieku od po­łu­dnia do­sta­wio­no do niej czte­ro­kon­dy­gna­cyj­ny bu­dy­nek pa­ła­co­wy w kształ­cie li­te­ry L, na­kry­ty da­cha­mi dwu­spa­do­wy­mi i zam­knię­ty sza­chul­co­wy­mi szczy­ta­mi z ce­gla­nym wy­peł­nie­niem, jak­by ktoś uznał, że sko­ro już za­czę­to z roz­ma­chem, to szko­da by­ło­by na­gle ca­łość za­my­kać zwy­kłą do­bu­dów­ką.

We wspomnianej wieży i pa­ła­cu urzą­dzo­no naj­waż­niej­sze wnę­trza: Sa­lę Mar­mu­ro­wą, Sa­lę Ry­cer­ską i Bi­blio­te­kę, któ­rych obec­ność spra­wia­ła, że za­mek wy­glą­dał jak miej­sce, gdzie moż­na by­ło jed­ne­go dnia stra­szyć są­sia­dów, a dru­gie­go im­po­no­wać go­ściom. Ca­łość za­bu­do­wy do­my­ka wscho­dni bu­dy­nek ze szczy­ta­mi o ne­o­re­ne­san­so­wych for­mach, kry­ją­cy dwie sa­le ja­dal­ne oraz ko­ry­tarz spi­na­ją­cy pa­łac z ho­lem wej­ścio­wym, i w tym wła­śnie miej­scu po­wa­ga mu­rów ustę­pu­je miej­sca znacz­nie po­waż­niej­szej spra­wie – obia­do­wi.

Na zachód od zamku gór­ne­go po­pro­wa­dzo­no mu­ry obron­ne z gan­ka­mi straż­ni­czy­mi, koń­czą­ce się im­po­nu­ją­cą ba­ste­ją za­my­ka­ją­cą od pół­no­cy spo­ry dzie­dzi­niec ze­wnę­trzny tak, że ca­ła prze­strzeń ukła­da się w jed­ną myśl, któ­rej nie da się już roz­wi­nąć ani obejść. Z te­go miej­sca wą­ski, wy­cio­sa­ny w li­tej ska­le ko­ry­tarz pro­wa­dzi do dzie­dziń­ca we­wnę­trzne­go w po­łu­dnio­wo-za­cho­dniej czę­ści kom­ple­ksu, z le­gen­da­rną stu­dnią i ka­mien­ną ła­wą, gdzie wy­star­czy jed­no szep­ta­ne zda­nie, by echo do­nio­sło je wszy­stkim zwie­dza­ją­cym.

Elewacje budynków dzie­dziń­ca ozdo­bio­no kar­tu­sza­mi her­bo­wy­mi i sgra­fit­tem, któ­re spię­to w ca­łość sub­tel­nym bo­nio­wa­niem, więc ścia­ny nie tyl­ko sto­ją, lecz przy oka­zji opo­wia­da­ją, kto tu miesz­kał i ile miał cza­su na do­pie­szcza­nie de­talu. Ten po­kaz for­my szyb­ko jed­nak do­sta­je kon­kre­tny kon­tra­punkt, gdy w kadr wcho­dzi po­łu­dnio­wo wscho­dnia ba­ste­ja dzio­bo­wa i przy­le­gła cy­lin­dry­czna ba­szta, usta­wio­ne tuż przy ka­mien­nym mo­ście nad su­chą fo­są. W efe­kcie za­mek naj­pierw po­ka­zu­je swo­je zę­by, a po­tem ni z te­go, ni z owe­go za­czy­na się wdzię­czyć, jak­by chciał prze­pro­sić za to, że w ogó­le jest for­te­cą.

Na południe od wa­ro­wni roz­po­ście­ra się pod­zam­cze — ta­kie tro­chę mniej­sze mia­sto w mi­nia­tu­rze, oto­czo­ne mu­rem, któ­ry gdzie­nie­gdzie za­przy­ja­źnia się z li­nią obron­ną zam­ku. Po­łu­dnio­wa część pod­zam­cza to stre­fa „tu się pra­cu­je”: bu­dyn­ki ze­bra­ne wo­kół jed­ne­go dzie­dziń­ca ni­czym ci­che za­ple­cze te­atru, gdzie praw­dzi­wa pra­ca dzie­je się po­za świa­tłem re­fle­kto­rów. Ale na­wet w tym, tak przy­ziem­nym prze­cież miej­scu, nie po­ską­pio­no so­bie odro­bi­ny prze­py­chu, o czym naj­le­piej świad­czy od­kry­te w XIX wie­ku na ścia­nach staj­ni re­ne­san­so­we sgra­fit­to z mo­ty­wa­mi my­śliw­ski­mi. Naj­wy­ra­źniej ktoś tu­taj uznał, że na­wet koń za­słu­gu­je na odro­bi­nę re­ne­san­su, choć sam za­in­te­re­so­wa­ny ra­czej wo­lał­by wię­cej sia­na niż sztu­ki.

Północ natomiast pre­zen­tu­je zu­peł­nie in­ny kli­mat: zie­leń, fon­tan­ny, ba­ro­ko­we rzeź­by, ma­ła ar­chi­te­ktu­ra ogro­do­wa — glo­rie­ta, ła­wy, ma­chi­ku­ły i ko­lum­ny, czy­li wszy­stko, co wy­ra­źnie pod­po­wia­da, że ktoś tu jed­nak lu­bił po­chwa­lić rę­kę ar­ty­sty. A że­by ta ca­ła ogro­do­wa ele­gan­cja nie zro­bi­ła się zbyt nie­win­na, Bo­do Eb­hardt do­rzu­cił trzy za­by­tko­we ar­ma­ty, któ­re sta­wia­ją kro­pkę nad i, bo ogród ogro­dem, ale hi­sto­ria te­go miej­sca nie po­le­ga­ła wy­łącz­nie na pi­kni­kach i po­po­łu­dniach z le­mo­nia­dą.

ZWIEDZANIE

Dziś zamek funkcjonuje głów­nie ja­ko ho­tel i wdzię­czna sce­no­gra­fia dla wie­lu wy­da­rzeń — od fir­mo­wych in­te­gra­cji po pro­je­kty, któ­re z hi­sto­rii ko­rzy­sta­ją tak, jak ko­rzy­sta się z ład­ne­go fil­tra w te­le­fo­nie: ma wy­glą­dać, a re­szta niech się nie pcha przed obie­ktyw. Dla wie­lu to naj­pię­kniej­sza wa­ro­wnia w tej czę­ści Pol­ski, więc co ro­ku ścią­ga tłu­my tu­ry­stów sprag­nio­nych „emo­cji”: ta­je­mnic daw­nych wła­ści­cie­li, le­gend o skar­bach i sen­sa­cyj­nych epi­zo­dów z naj­no­wszej hi­sto­rii, któ­re — rzecz jas­na — sma­ku­ją naj­le­piej wte­dy, gdy pod­cho­dzi się do nich z lek­kim dys­tan­sem, bo — jak to zwy­kle by­wa — twar­de fak­ty czę­sto są osta­tnie w ko­lej­ce do uwa­gi.

Całość spina aura jak z te­le­wi­zyj­nych pro­du­kcji — sta­ran­nie za­aran­żo­wa­na, efe­kto­wna i do­pra­co­wa­na — dzię­ki któ­rej na­wet zwy­kła ka­wa w zam­ko­wych mu­rach po­tra­fi uda­wać przy­go­dę. To jed­nak wciąż prze­de wszy­stkim sce­no­gra­fia: pięk­na w ka­drze, mniej skłon­na do praw­dzi­wych od­kryć.

Zwiedzanie wnętrz zamku wy­pa­da bar­dziej jak szyb­ki prze­lot niż dłu­gi ma­ra­ton — trwa ono ja­kieś 40 mi­nut i za­czy­na się w pół­mro­cznym ho­lu wej­ścio­wym, w któ­rym ulo­ko­wa­no ka­me­ral­ny skle­pik z pa­miąt­ka­mi, dro­bia­zga­mi i książ­ka­mi. Stam­tąd prze­wo­dnik pro­wa­dzi do Sa­li Ry­cer­skiej w czę­ści pa­ła­co­wej, gdzie od ra­zu wi­ta nas ma­syw­ny bel­ko­wy strop i drew­nia­na ga­le­ria do­oko­ła. Na pier­wszy rzut oka uwa­gę przy­cią­ga go­ty­cki ko­mi­nek, sie­dzą­cy na ka­mien­nych wspor­ni­kach z rzeź­ba­mi do­bre­go i złe­go (czy­li ta­ki ma­ły dra­ma­ty­czny ak­cent, któ­ry przez chwi­lę od­cią­ga uwa­gę od te­go, że bi­let ko­szto­wał ty­le, co obiad). Fryz z po­sta­cia­mi trzy­ma­ją­cy­mi tar­cze z her­ba­mi daw­nych wła­ści­cie­li Czo­chy do­da­je te­mu wszy­stkie­mu tro­chę hi­sto­ry­czne­go szny­tu.

Sali dodają cha­ra­kte­ru dwa drew­nia­ne ży­ran­do­le w for­mie pier­ście­ni trzy­ma­nych przez che­ru­bi­nów — spryt­nie zro­bio­ne, bo pa­trząc na nie z dys­tan­su, moż­na się na­brać, że to cięż­ki brąz. Ge­ne­ral­nie jed­nak wnę­trze kom­na­ty po­zo­sta­je skrom­ne — że­by nie po­wie­dzieć: bo­le­śnie ogo­ło­co­ne, po­nie­waż tuż po woj­nie więk­szość wy­po­sa­że­nia prze­szła pro­ces ochro­ny, któ­ry za­koń­czył jej obec­ność in si­tu, m.in. usu­nię­te z em­po­ry po­łu­dnio­wej or­ga­ny bar­dzo szyb­ko „od­na­la­zły po­wo­ła­nie” w war­szaw­skim ko­ście­le Świę­tej Trój­cy.

Nawiasem mówiąc, ży­ran­do­le też zna­la­zły swo­je­go ama­to­ra, ale osta­te­cznie zo­sta­ły w zam­ku, bo (jak twier­dzą prze­wo­dni­cy) w cza­sach, gdy in­sty­tu­cje trak­to­wa­ły go jak ka­ta­log wnętrz do roz­krę­ce­nia na czę­ści, za­bra­kło ko­muś od­po­wie­dnio dłu­giej dra­bi­ny by je zde­mon­to­wać. Na plus — za­cho­wa­ła się ory­gi­nal­na dę­bo­wa bo­aze­ria i bo­ga­to zdo­bio­ne drew­nia­ne por­ta­le z her­ba­mi dy­na­stii, dzię­ki cze­mu choć tro­chę czuć tu jesz­cze du­cha daw­nych wła­ści­cie­li.

Jeden z takich por­ta­li pro­wa­dzi z Sa­li Ry­cer­skiej do Sa­li Mar­mu­ro­wej — ko­lej­nej re­pre­zen­ta­cyj­nej kom­na­ty, któ­ra dziś na­kry­ta jest re­ne­san­so­wym skle­pie­niem krzy­żo­wym wspar­tym na dwóch okrąg­łych fi­la­rach, choć ma­syw­ne przy­po­ry w na­ro­żach dość wy­ra­źnie przy­po­mi­na­ją, że pier­wo­tnie my­śla­no tu ra­czej w ka­te­go­riach go­ty­ku. Jej ścia­ny rów­nież po­kry­wa drew­nia­na bo­aze­ria z wkom­po­no­wa­ny­mi re­ga­ła­mi bi­blio­te­czny­mi, któ­re kie­dyś wy­peł­nio­ne by­ły sta­ran­nie do­bra­ny­mi zbio­ra­mi wła­ści­cie­la, a dziś oku­po­wa­ne są głów­nie przez książ­ki bę­dące pa­miąt­ką po epo­ce, któ­ra zo­sta­wi­ła po so­bie wię­cej pa­pie­ru niż sen­su.

W tej samej ukła­dan­ce wnę­trza, mię­dzy dwo­ma okna­mi znaj­du­je się re­ne­san­so­wy, bia­ły ko­mi­nek — i abso­lu­tnie nie za­mie­rza uda­wać tła. Za­miast te­go od ra­zu wjeż­dża z hi­sto­rią o za­mu­ro­wa­nym dzie­cku, czy­li kla­sy­ką ga­tun­ku, któ­ra w ta­kich miej­scach za­wsze ma się świe­tnie. No­cą mu­ry skrzy­pią, coś stu­knie, coś trza­śnie i za­mek ro­bi swo­je, pod­su­wa­jąc to ja­ko „do­wód”, a re­sztę ocho­czo do­po­wia­da wy­obra­źnia — bo prze­cież nie po to tu skrzy­pi, że­byś spał spo­ko­jnie.

Za boazerią wła­ści­ciel ukrył wej­ście, któ­re wy­glą­da, jak­by ktoś bar­dzo nie chciał, że­byś je zna­lazł… a jed­no­cze­śnie tro­chę jed­nak chciał. Daw­niej mie­ścił się za ni­mi skar­biec oraz kil­ka po­mie­szczeń, któ­rych prze­zna­cze­nia nikt dziś wy­ja­śnić nie po­tra­fi, choć prze­wo­dnik mó­wi o tym w ta­ki spo­sób, że­by nikt nie za­uwa­żył, że to ra­czej im­pro­wi­za­cja niż wie­dza. Te­raz za­miast zło­ta i wiel­kich ta­jem­nic tra­fiasz tu­taj na skrom­ną wy­sta­wę o dru­giej woj­nie świa­to­wej, czy­li kla­sy­czne zam­ko­we „zło­ta wpra­wdzie nie ma­my, ale dra­ma­tów to pro­szę bar­dzo, pod do­sta­tkiem”.

W zachodniej części pa­ła­cu mie­ści się bi­blio­te­ka, w któ­rej ścia­ny nie­mal zni­ka­ją pod cię­ża­rem pó­łek wy­peł­nio­nych książ­ka­mi — część z nich tra­fi­ła tu pro­sto z li­kwi­do­wa­nych jed­no­stek woj­sko­wych (czy­li głów­nie kla­sy­ka po­li­ty­czna z ka­te­go­rii „kie­dyś to ka­za­li czy­tać”) za­mie­nia­jąc gar­ni­zo­no­wą ru­ty­nę na spo­koj­ne obra­sta­nie ku­rzem. Nad ca­ło­ścią roz­cią­ga się drew­nia­ny strop, a w ni­szy okien­nej sto­ją dwie smu­kłe ko­lu­mien­ki o skrę­co­nych trzo­nach, któ­re zda­ją się mieć wła­sny rytm, nie­po­ru­szo­ny lo­sem re­szty wy­po­sa­że­nia.

Za rzędem regałów kry­ją się trzy przej­ścia, każ­de pro­wa­dzą­ce w in­ną stro­nę: jed­no scho­dzi do piw­nic, dru­gie wy­cho­dzi na ga­nek, a trze­cie po­zo­sta­je zam­knię­te dla zwie­dza­ją­cych. I tyl­ko ono, jak to zwy­kle by­wa, bu­dzi naj­wię­ksze za­in­te­re­so­wa­nie (choć w prak­ty­ce to zwy­kłe przej­ście tech­ni­czne, tyl­ko z le­pszym PR-em).

Z biblioteki prze­cho­dzi­my do daw­nych kom­nat miesz­kal­nych, dziś prze­ro­bio­nych na część ho­te­lo­wo-kon­fe­ren­cyj­ną — wszy­stko sty­li­zo­wa­ne tak, że­by było „hi­sto­ry­cznie”, ale jed­nak z wy­go­dnym łóż­kiem i cie­płą wo­dą. Naj­wię­cej uwa­gi krad­nie tu­taj sy­pial­nia go­spo­da­rza: bal­da­chim, kli­mat i nad ło­żem ła­ciń­skie fran­gas non fle­ctes — czy­li w wol­nym tłu­ma­cze­niu: zła­miesz, ale nie ze­gniesz. Brzmi dum­nie, do­pó­ki nie usły­szysz le­gen­dy o tym sa­mym ło­żu, któ­re rze­ko­mo mia­ło za­pa­dnię dla mniej wy­go­dnych go­ści, koń­czą­cych wy­cie­czkę szyb­kim lo­tem do fo­sy. Ro­man­tyzm peł­ną gę­bą.

Obok garderoba z wiel­ki­mi lu­stra­mi (że­by moż­na by­ło osta­tni raz spoj­rzeć so­bie w oczy) i ła­zien­ka, w któ­rej jesz­cze nie­da­wno dzia­ła­ła ar­ma­tu­ra pa­mię­ta­ją­ca cza­sy Ern­sta Gu­tscho­wa — dziś już je­dy­nie w ro­li eks­po­na­tu, a nie sprzę­tu, gdzie umy­jesz choć­by rę­ce. Kul­mi­na­cją wy­cie­czki jest wej­ście na wie­żę, z któ­rej roz­cią­ga się wi­dok na ma­lo­wni­czy za­lew Kwi­sy oraz — nie­ste­ty — rów­nież na pod­zam­cze, za­nie­dba­ne do te­go sto­pnia, że za­miast uzna­nia bu­dzi je­dy­nie uprzej­me po­li­to­wa­nie.

Na lewo od mostu, który pro­wa­dzi do głów­ne­go wej­ścia, kry­je się bra­ma dol­na — ta­ka, któ­rą część tu­ry­stów igno­ru­je z god­no­ścią lu­dzi prze­ko­na­nych, że nic ich tam nie omi­nie, po czym oczy­wi­ście omi­ja. Za nią za­czy­na się zam­knię­ta mu­ra­mi prze­strzeń z ba­ste­ją i drew­nia­ny­mi gan­ka­mi obron­ny­mi, po któ­rych moż­na cho­dzić bez żad­nych he­ro­icznych wy­rze­czeń, za to z cał­kiem przy­je­mnym po­czu­ciem, że wre­szcie jest się w miej­scu, któ­re nie uda­je atra­kcji, tyl­ko nią jest. Po dro­dze mi­ja­my zej­ście do izby tor­tur, śre­dnio po­sta­ra­nej, więc po­wie­dzmy, że nie jest to po­wód do okla­sków, oraz wyj­ście na dzie­dzi­niec we­wnę­trzny ze słyn­ną „stud­nią nie­wier­nych żon”, ale o tym już by­ło.

Bilet ku­pu­jesz w bra­mie głów­nej lub w re­ce­pcji, a po­tem już tyl­ko po­dą­żasz za prze­wo­dni­kiem — wła­sne po­my­sły nie są prze­wi­dzia­ne w pro­gra­mie. A za­mek dol­ny? Rów­nież pła­tny, ty­le że por­tfel mniej pła­cze. W 2026 ro­ku peł­ny bi­let krę­ci się w oko­li­cach 50 zł, co jest kwo­tą na ty­le am­bi­tną, że za­czy­nasz się za­sta­na­wiać, czy w pa­kie­cie nie ma cze­goś wię­cej niż spa­cer i opo­wieść — ale nie, to bar­dziej lek­cja eko­no­mii niż hi­sto­rii.

Z pupilem mo­żesz po­spa­ce­ro­wać po dzie­dziń­cach (zam­ku dol­nym) i uda­wać, że to już ca­łe zwie­dza­nie, ale gdy za­czy­na się wła­ści­wa tra­sa, pu­pil zo­sta­je za drzwia­mi. Wy­jąt­kiem są psy asy­stu­ją­ce — re­szta mo­że co naj­wy­żej po­pa­trzeć na zni­ka­ją­cych lu­dzi i spró­bo­wać zro­zu­mieć, o co tu cho­dzi.

Mało zabudowy, du­żo prze­strze­ni — czy­li dla dro­na rzad­ki luk­sus nor­mal­nych wa­run­ków pra­cy.

DOJAZD

Czocha leży na po­łu­dnio­wo-wscho­dnim brze­gu Je­zio­ra Leś­niań­skie­go (któ­re jest dzie­łem czło­wie­ka, nie na­tu­ry), ja­kieś 3 ki­lo­me­try od cen­trum Le­śnej — ni­by bli­sko, ale już wy­star­cza­ją­co, że­by po­czuć, że cy­wi­li­za­cja zo­sta­ła gdzieś za ple­ca­mi. Sa­ma lo­ka­li­za­cja za­słu­gu­je tu na oso­bną wzmian­kę: w jed­ną stro­nę Gó­ry Izer­skie, w dru­gą Kar­ko­no­sze, a jak ktoś się roz­pę­dzi, to i Cze­chy i Niem­cy są na wy­ciąg­nię­cie rę­ki — ide­al­ne miej­sce, że­by za­pla­no­wać je­den dzień i wró­cić z pla­nem na trzy ko­lej­ne.

Przy głów­nej bra­mie cze­ka par­king, oczy­wi­ście płat­ny.

Tu ro­wer ma iden­ty­czny za­kres swo­bo­dy co pies: za­mek dol­ny tak, wnę­trza od­pa­da­ją.

WARTO ZOBACZYĆ

Zapora Leśniańska znaj­du­je się ja­kieś 1,5 km na za­chód od zam­ku i ro­bi do­kła­dnie to, co ta­kie kon­stru­kcje ro­bią naj­le­piej — bie­rze rze­kę za kark i usta­wia ją do pio­nu. Po­wsta­ła po tym, jak w 1897 ro­ku Kwi­sa po­ka­za­ła, że po­tra­fi być bar­dzo kon­se­kwen­tna w ni­szcze­niu wszy­stkie­go po dro­dze, więc ktoś w koń­cu uznał, że za­miast się dzi­wić, le­piej po­sta­wić be­ton i zam­knąć te­mat.

To najstarsza w Pol­sce bu­do­wla te­go ty­pu, wznie­sio­na jesz­cze przez Niem­ców z pie­nię­dzy pro­win­cji ślą­skiej i skła­dek miesz­kań­ców — czy­li kla­sy­czny miks: strach przed ko­lej­ną po­wo­dzią plus wia­ra, że tech­ni­ka ogar­nie rze­czy­wi­stość. Przy ka­mie­niu wę­giel­nym po­ja­wi­li się od­po­wie­dni lu­dzie z od­po­wie­dni­mi ty­tu­ła­mi, pa­tro­nat obję­ła sa­ma Au­gu­sta Wi­kto­ria, a na pa­mią­tkę zo­sta­wio­no ha­sło, któ­re brzmi jak mot­to epo­ki: Do­li­nom na ochro­nę, od­mę­tom na prze­kór, wszy­stkim na po­ży­tek — czy­li krót­ko: ma­my to pod kon­tro­lą.

I co najciekawsze, coś z tej de­kla­ra­cji fak­ty­cznie prze­trwa­ło. Ele­ktro­wnia dzia­ła do dziś, po­nad sto lat póź­niej wciąż pro­du­ku­je prąd, a sa­ma ta­ma wy­glą­da jak zwy­kła pro­me­na­da — moż­na po niej przejść i spoj­rzeć z gó­ry na wo­dę. Mie­rzy 130 me­trów dłu­go­ści i 45 wy­so­ko­ści, czy­li roz­miar ide­al­ny na go­dzi­nę krę­ce­nia się bez uda­wa­nia wiel­kiej wy­pra­wy.

A tuż obok żadnych wznio­sło­ści: na­mio­ty, ba­ry, sprzęt — be­ton swo­je, la­to swo­je.

ZAMKI W POBLIŻU

• Zapusta – zamek pia­sto­wski Raj­sko z XIII w., 6 km
• Świecie – ru­ina zam­ku ksią­żę­ce­go z XIV w., 9 km
• Rząsiny – re­li­kty zam­ku Pod­ska­le z XIII w., 14 km
• Proszówka – ru­ina zam­ku pia­sto­wskie­go Gryf z XIII w., 20 km

LITERATURA

1. M. Chorowska: Re­zy­den­cje śre­dnio­wie­czne na Ślą­sku, OFPWW 2003
2. L. Kajzer, J. Salm, S. Kołodziejski: Lek­sy­kon zam­ków w Pol­sce, Ar­ka­dy 2001
3. P. Kucznir: Tajny za­mek Czo­cha, Tech­nol 2016
4. A. Kurek-Perzyńska, M. Perzyński: Zamek Czo­cha - hi­sto­ria, le­gen­dy, ta­jem­ni­ce
5. J. Lamparska: Ta­jem­ni­ce, zam­ki, pod­zie­mia, Asia Press 1999
6. R. Łuczyński: Zamki, dwo­ry i pa­ła­ce w Su­de­tach, SWA 2008
7. M. Świeży: Zamki, twier­dze, wa­ro­wnie, Fo­to Art 2002
8. A. Wagner: Mu­ro­wa­ne bu­do­wle obron­ne w Pol­sce X-XVIIw., Bel­lo­na 2019